Đi lại được không đồng nghĩa nhận thức đã hồi phục
Suy giảm nhận thức sau đột quỵ là tình trạng não bộ bị ảnh hưởng khiến trí nhớ, sự chú ý, ngôn ngữ, tư duy hoặc khả năng định hướng suy yếu, gây khó khăn cho sinh hoạt và giao tiếp hằng ngày. Vì vậy, người bệnh đã đi lại được vẫn có thể cần phục hồi nhận thức; đánh giá hồi phục chỉ qua khả năng vận động là chưa đủ. Một bệnh nhân 40 tuổi đạt 16/30 điểm trong bài sàng lọc MoCA dù đã đi lại được, cho thấy trí nhớ ngắn hạn, sự chú ý, ngôn ngữ, lập kế hoạch và giải quyết vấn đề đều có thể bị ảnh hưởng.
Tình trạng này có thể khiến người bệnh khó tự chăm sóc, giao tiếp, xử lý thông tin, đưa ra quyết định hoặc quay lại công việc. Hay quên sau đột quỵ không chỉ là quên một món đồ: người bệnh có thể quên việc vừa xảy ra, khó tập trung khi trò chuyện, mất nhiều thời gian làm việc quen thuộc hoặc khó diễn đạt suy nghĩ. Ước tính khoảng 30–60% người bệnh sau đột quỵ gặp suy giảm nhận thức ở những mức độ khác nhau.
Suy giảm nhận thức sau đột quỵ có thể từ nhẹ đến nặng, nhưng không phải trường hợp nào cũng tiến triển thành sa sút trí tuệ. Bài MoCA là công cụ sàng lọc nhiều lĩnh vực, không thể tự mình xác định tổn thương hay thay thế chẩn đoán chuyên môn. Nếu gia đình nhận thấy người bệnh hay quên, giảm tập trung, khó tổ chức công việc hoặc xử lý tình huống, nên trao đổi với nhân viên y tế để được đánh giá.
Bốn hướng phục hồi thiết thực, chọn theo khả năng
Phục hồi sau đột quỵ nên bao gồm cả nhận thức lẫn vận động, thay vì dừng lại khi người bệnh đứng hoặc đi được. Não có khả năng tái tổ chức hoạt động nhờ tính mềm dẻo thần kinh; can thiệp phù hợp có thể cải thiện một số kỹ năng và giúp người bệnh thích nghi với hạn chế còn lại. Bốn hướng dưới đây là điểm khởi đầu, không phải chương trình áp dụng giống nhau cho tất cả. Bài tập cần được lựa chọn theo khả năng, khó khăn cụ thể và mức an toàn của từng người.
- Rèn trí nhớ và tập trung: dùng thẻ hình ảnh, tìm cặp hình giống nhau, nhắc lại danh sách từ ngắn hoặc kể lại mẩu tin vừa nghe. Có thể luyện chú ý bằng cách phân loại đồ vật theo màu, tìm điểm khác biệt hoặc làm theo một hướng dẫn ngắn.
- Dùng công cụ bù trừ: ghi việc vào sổ, treo bảng kế hoạch, đặt chuông nhắc uống thuốc, dán nhãn ngăn tủ và để vật dụng quan trọng ở chỗ cố định. Chia việc phức tạp thành bước nhỏ, giảm tiếng ồn gây xao nhãng.
- Tập ngôn ngữ và giao tiếp: gọi tên đồ vật quen thuộc, ghép từ thành câu đơn giản hoặc tập với chuyên viên âm ngữ trị liệu. Gia đình nên nói chậm, dùng câu ngắn, chờ người bệnh trả lời; tranh, cử chỉ hay bảng chữ cái cũng có thể hỗ trợ diễn đạt.
- Duy trì vận động phù hợp: đi bộ, đạp xe tại chỗ, tập thăng bằng hoặc thực hiện bài tập được hướng dẫn. Cường độ cần tính đến sức bền, khả năng đi lại, tình trạng tim mạch và nguy cơ té ngã; người yếu liệt hoặc mất thăng bằng cần được đánh giá trước.
Các bài tập trí nhớ nên vừa sức và có mục tiêu rõ, không biến thành bài kiểm tra liên tục. Tiến bộ khác nhau giữa mỗi người; gây áp lực có thể làm người bệnh căng thẳng, giảm động lực.
Gia đình hỗ trợ đúng mức, theo dõi dấu hiệu bất thường
Gia đình có vai trò lớn, nhưng làm thay mọi việc có thể lấy mất cơ hội luyện tập những kỹ năng còn dùng được. Hãy khuyến khích người bệnh tự chọn quần áo, sắp xếp đồ đạc hoặc ghi nhớ lịch sinh hoạt, với lời nhắc vừa đủ và hỗ trợ khi cần để bảo đảm an toàn. Nếu một việc nhiều bước khiến người bệnh lúng túng, hãy chia nhỏ nhiệm vụ và giảm yếu tố gây mất tập trung. Kiên nhẫn quan trọng hơn việc liên tục hỏi xem người bệnh còn nhớ hay không.
Một trường hợp được ghi nhận có điểm MoCA tăng từ 16/30 lên 19/30 sau một tuần đánh giá chuyên sâu và can thiệp phù hợp. Đây là diễn biến của một người bệnh, không phải lời hứa về tốc độ hoặc kết quả phục hồi cho mọi người; điểm sàng lọc cũng cần được nhân viên y tế diễn giải trong bối cảnh lâm sàng.
Cần phân biệt suy giảm nhận thức kéo dài với thay đổi thần kinh xuất hiện đột ngột. Nếu người bệnh bất ngờ lú lẫn nhiều hơn, méo miệng, nói khó, yếu tay chân tăng lên hoặc đau đầu dữ dội, hãy gọi cấp cứu 115 ngay thay vì chờ theo dõi tại nhà. Phục hồi nhận thức cần kế hoạch cá thể hóa và theo dõi chuyên môn; khả năng đi lại chỉ là một phần của bức tranh hồi phục.
