Giữ đủ điện giữa năm chưa có tiền lệ
An ninh năng lượng là khả năng duy trì nguồn cung thiết yếu, đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế và người dân trước những cú sốc về thời tiết, nhiên liệu hoặc vận tải. Năm 2026, Việt Nam giữ được nguồn cung điện trong hoàn cảnh đặc biệt khắc nghiệt, nhưng thành quả ấy chưa bảo đảm rằng rủi ro cấp điện đã lùi xa. Sáng 10/11, tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn đánh giá hệ thống năng lượng phải đối mặt với cú sốc lớn nhất trong nhiều thập kỷ. Eo biển Hormuz bị phong tỏa khoảng sáu tháng, nắng nóng lịch sử và El Niño đẩy phụ tải lên cao, còn sản lượng thủy điện thấp hơn năm trước khoảng 18,5 tỷ kWh. Dù vậy, công suất cực đại đạt 57.537 MW ngày 24/6; hệ thống vượt qua ba đợt nắng nóng mà không phải cắt điện luân phiên. Với người dân, đó là kết quả thiết thực: điện vẫn được duy trì trong những ngày phụ tải căng thẳng.
Kết quả tốt không xóa những điểm yếu
Sự ổn định trong năm nay cho thấy năng lực ứng phó của hệ thống, chứ không phải bằng chứng rằng nguồn cung điện đã dư dả. Điện thương phẩm trong 10 tháng tăng 9,8%; riêng tháng 5 và tháng 6, phụ tải miền Bắc tăng lần lượt 14,7% và 17,5%, tạo sức ép lớn lên lưới và nguồn. Trong khi đó, tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng đã lên 43,9% tổng cung năng lượng sơ cấp năm 2025, còn dự trữ xăng dầu mới tương đương khoảng 60 ngày nhập ròng, thấp hơn mục tiêu 90 ngày. Rủi ro vì thế không chỉ nằm ở việc có đủ nhà máy, mà còn ở khả năng chống chịu khi nhiên liệu, thủy văn và truyền tải cùng bất lợi. Năm 2026, nguồn cung được giữ ổn định; nhưng mức phụ thuộc nhập khẩu và khoảng cách dự trữ cho thấy an ninh năng lượng vẫn có những điểm yếu cần xử lý.
Nhu cầu tăng nhanh hơn tiến độ dự án
Nút thắt đáng lo nhất là nhu cầu điện tiếp tục tăng trong lúc các nguồn mới chưa chắc kịp đóng góp. Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn cảnh báo nhu cầu điện có thể tăng khoảng 10% trên nền cao của năm 2026; năm 2027 đã khó, năm 2028 còn khó hơn vì nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành. Trong khi đó, nhiều dự án điện khí, điện gió ngoài khơi và lưới truyền tải còn vướng cơ chế giá, hợp đồng mua bán điện, thu xếp vốn, mặt bằng và thủ tục. Đây không phải những trở ngại hành chính nhỏ: chậm tiến độ nguồn điện có thể làm giảm phần công suất sẵn sàng đúng lúc phụ tải tăng, còn lưới chậm khiến điện không truyền được tới nơi cần dùng. El Niño được dự báo có thể kéo dài đến khoảng tháng 6/2027, trong khi công suất cực đại miền Bắc được dự báo tăng cao.
Kế hoạch đầu tư phải biến thành công trình đúng hạn
Các kế hoạch đang được đặt ra với quy mô lớn, nhưng thước đo quyết định sẽ là công trình có vận hành đúng lúc hay không. EVN dự kiến đầu tư khoảng 830.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026–2030, đồng thời đặt mục tiêu cùng các đơn vị hoàn thành 15 dự án nguồn điện với tổng công suất 6.066 MW. Kế hoạch lưới cũng gồm 292 dự án truyền tải 500–220 kV và khoảng 1.320 dự án 110 kV. Trước mắt, EVN đang chuẩn bị tích nước hồ thủy điện, nhiên liệu và lịch sửa chữa nhà máy để ứng phó năm 2027. Tuy nhiên, vốn dự kiến không tự động tháo gỡ vướng mắc về mặt bằng, cơ chế hay hợp đồng. Nếu tiến độ các dự án nguồn và lưới không được chốt bằng mốc triển khai rõ ràng, khoảng cách giữa nhu cầu tăng và năng lực cung ứng sẽ tiếp tục nới rộng.
Hai năm tới là phép thử của năng lực thực thi
Bài học từ năm 2026 không nên dừng ở việc hệ thống đã vượt qua một cú sốc; điều cần thiết là chuẩn bị cho lúc nhiều rủi ro xuất hiện đồng thời. Nắng nóng và El Niño có thể làm thủy điện suy giảm đúng khi phụ tải miền Bắc lên cao, còn các dự án chậm triển khai khiến nguồn điện nền chưa bổ sung kịp. Vì thế, dự báo năm 2027 khó khăn và năm 2028 khó hơn là cảnh báo có cơ sở, không phải lời bi quan. Ưu tiên phải là tháo gỡ sớm các vướng mắc về vốn, mặt bằng, cơ chế giá và hợp đồng mua bán điện; đồng thời theo sát tiến độ từng công trình nguồn, lưới. Với người sử dụng điện, giữ đủ điện năm qua là tín hiệu tích cực, nhưng không nên nhầm khả năng ứng phó nhất thời với bảo đảm dài hạn. An ninh năng lượng sẽ được quyết định bởi việc dự án có hoàn thành trước khi nhu cầu vượt quá khả năng cung ứng hay không.
