Điện từ rác: lời giải kép cho bài toán ô nhiễm và năng lượng
Nhà máy điện từ rác là mô hình cơ sở xử lý chất thải rắn sinh hoạt bằng công nghệ nhiệt, giảm chôn lấp và đồng thời phát điện đưa lên lưới, giúp giải quyết khủng hoảng rác đô thị, bổ sung năng lượng tái tạo rác thải và nâng cấp hạ tầng môi trường trong cùng một hệ thống tổng hợp, hướng tới kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải khí nhà kính. Đó không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là lựa chọn chính sách cho cách quản lý rác và năng lượng của địa phương. Nhìn vào các động thái mới nhất, có thể thấy xử lý chất thải Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc với hàng loạt dự án quy mô lớn. Thanh Hóa kiên quyết hiện đại hóa hệ thống xử lý rác, trong khi Đồng Nai chủ động “phanh gấp” một dự án khi nhà đầu tư không đáp ứng yêu cầu. Hai câu chuyện trái chiều này cho thấy: điện từ rác là xu hướng khó tránh, nhưng không phải bất kỳ dự án nào cũng nên được triển khai bằng mọi giá.
Thanh Hóa: dự án 1.270 tỷ đồng cho năng lượng tái tạo từ rác
Thanh Hóa đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: muốn quản lý rác bài bản thì phải đầu tư lớn cho hạ tầng môi trường, thay vì tiếp tục mở rộng bãi chôn lấp. UBND tỉnh đã ban hành quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư Dự án Khu xử lý chất thải tập trung cấp vùng tại xã Xuân Phú (nay là xã Sao Vàng), với tổng mức đầu tư hơn 1.270 tỷ đồng. Liên danh China Everbright Environment Group Limited và China Harbour Engineering Company Limited trở thành nhà đầu tư trúng thầu. Dự án được quy hoạch trên diện tích gần 18,74 ha, sử dụng công nghệ đốt rác phát điện hiện đại với công suất xử lý 1.000 tấn rác mỗi ngày đêm, dự kiến tạo ra khoảng 12 MW điện hòa lưới quốc gia. Sau khi hoàn thành, nhà máy sẽ tiếp nhận rác từ khu dân cư, đô thị, khu công nghiệp trong tỉnh và vùng lân cận, đồng thời xử lý một phần chất thải công nghiệp thông thường. Nói cách khác, đây là “đầu mối” năng lượng tái tạo rác thải và xử lý chất thải Việt Nam ở cấp vùng, giúp giảm chôn lấp, tiết kiệm đất và nâng chất lượng sống người dân.
Điểm đáng chú ý là tỉnh không xem điện từ rác như một tiện ích phụ, mà như nền tảng cho kinh tế tuần hoàn. Hệ thống phát điện từ rác dự kiến góp phần giảm phát thải khí nhà kính và đưa rác trở lại chu trình giá trị. Mức giá dịch vụ xử lý chất thải rắn sinh hoạt được nhà đầu tư đề xuất là 396.000 đồng/tấn, đã bao gồm thuế VAT và toàn bộ chi phí xử lý tro bay, tro xỉ và chất thải thứ cấp. Đây là con số cho thấy địa phương chấp nhận chi trả tương xứng để đổi lấy công nghệ hiện đại thay vì giải pháp rẻ nhưng gây ô nhiễm lâu dài. Theo quyết định, Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao khẩn trương đăng tải kết quả lựa chọn nhà đầu tư trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và tổ chức đàm phán, hoàn thiện hợp đồng, các sở ngành và địa phương liên quan phải phối hợp để bảo đảm tiến độ, sớm đưa công trình vào vận hành. Cách “siết” trách nhiệm này cho thấy Thanh Hóa hiểu rằng công nghệ tốt không tự bảo đảm thành công; phải có quản trị dự án chặt chẽ thì hệ thống xử lý chất thải mới thực sự hiện đại và bền vững.
Đồng Nai dừng dự án Vĩnh Tân: cảnh báo cho mô hình PPP điện rác
Ngược với Thanh Hóa, câu chuyện ở Đồng Nai lại là một lời cảnh tỉnh: nếu nhà đầu tư không đủ năng lực, điện từ rác có thể mắc kẹt trên giấy. Ngày 14/8, tại kỳ họp chuyên đề, HĐND TP Đồng Nai khóa I đã biểu quyết thông qua nghị quyết dừng chủ trương đầu tư nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt phát điện Vĩnh Tân tại xã Tân An, theo phương thức đối tác công tư (PPP). Dự án từng được phê duyệt chủ trương đầu tư từ ngày 22/9/2022 với tổng mức đầu tư gần 2.300 tỷ đồng. Theo hồ sơ ban đầu, nhà máy điện từ rác Vĩnh Tân do liên danh Công ty CP Le Delta và Công ty CP Thương mại Đầu tư công nghệ Ecotech Việt Nam đề xuất, quy hoạch trên diện tích khoảng 12 ha trong khu xử lý rác rộng 50 ha đã được phê duyệt. Giai đoạn 1, nhà máy dự kiến xử lý 800 tấn rác/ngày, phát điện công suất 20 MW; giai đoạn 2 nâng lên 1.200 tấn/ngày, công suất 30 MW. Xét về thiết kế, đây hoàn toàn có thể là một mắt xích lớn trong hạ tầng môi trường của địa phương.
Vấn đề nằm ở năng lực triển khai. Dù kế hoạch khởi công từ năm 2023 và hoàn thành sau khoảng 3 năm, dự án liên tục chậm tiến độ. UBND tỉnh (nay là UBND TP) từng giao nhà đầu tư lập báo cáo nghiên cứu khả thi trong 6 tháng, rồi gia hạn thêm 110 ngày làm việc, đến hạn cuối cùng là 26/2/2025 nhưng hồ sơ vẫn không hoàn thiện theo yêu cầu. Theo tờ trình, báo cáo nghiên cứu khả thi còn nhiều thiếu sót, nhiều nội dung chưa đáp ứng quy định hiện hành. Ban Kinh tế – Ngân sách HĐND TP Đồng Nai đánh giá việc dừng dự án là phù hợp với tình hình triển khai. Quyết định này có thể khiến địa phương chậm lại trong cuộc đua năng lượng tái tạo rác thải, nhưng đó là bước lùi cần thiết để tránh một dự án PPP nửa vời, tiềm ẩn rủi ro tài chính và môi trường. Đồng Nai cũng yêu cầu rà soát toàn bộ hồ sơ, kết quả khảo sát, quy hoạch để đánh giá khả năng kế thừa khi xây dựng dự án mới, đồng thời nghiên cứu lại hình thức đầu tư, xác định rõ cơ quan chủ trì và trách nhiệm từng đơn vị. Nói cách khác, bài học Vĩnh Tân buộc địa phương phải tái thiết kế mô hình quản trị cho các dự án điện từ rác tiếp theo.
Điện từ rác có đủ để thay đổi bức tranh quản lý rác sinh hoạt?
Từ Thanh Hóa đến Đồng Nai, một xu hướng chung đang hiện rõ: các địa phương không còn chấp nhận cách xử lý rác cũ, nhưng con đường đi đến hệ thống xử lý chất thải hiện đại vẫn gập ghềnh. Tỉnh Thanh Hóa đang nỗ lực kêu gọi đầu tư các dự án xử lý rác thải rắn sinh hoạt, coi nhà máy điện từ rác tại Sao Vàng là bước tiến quan trọng trong lộ trình hiện đại hóa công tác xử lý chất thải rắn sinh hoạt. Trong khi đó, Đồng Nai phải tạm dừng một dự án điện từ rác gần 2.300 tỷ đồng vì nhà đầu tư không đáp ứng được yêu cầu hồ sơ và tiến độ. Điều này cho thấy năng lượng từ rác không chỉ là câu chuyện về lò đốt hay công suất MW. Đó là bài toán thể chế: làm sao chọn đúng nhà đầu tư, thiết kế đúng mô hình tài chính, kiểm soát chặt chất lượng công nghệ, và bảo đảm lợi ích dài hạn cho cộng đồng. Khi nhà máy điện từ rác được triển khai tốt, người dân hưởng lợi trực tiếp qua môi trường sạch hơn, ít mùi từ bãi rác, ít nước rỉ rác đe dọa nguồn nước, cùng nguồn điện mới phục vụ phát triển kinh tế – xã hội. Nhưng nếu dự án bị treo hoặc vận hành kém, niềm tin vào hạ tầng môi trường sẽ suy giảm nhanh chóng.
Câu trả lời thực tế là: điện từ rác có thể trở thành trụ cột của quản lý rác sinh hoạt, nhưng chỉ khi các địa phương coi nó như một chương trình cải cách tổng thể, không phải công trình đơn lẻ. Cần có chiến lược dài hạn về phân loại rác tại nguồn, về mạng lưới thu gom, và về sự phối hợp giữa xử lý chất thải Việt Nam ở cấp vùng, nơi các nhà máy lớn như Sao Vàng đóng vai trò trung tâm. Đồng thời, mô hình PPP phải được thiết kế sao cho chia sẻ rủi ro hợp lý, không để ngân sách hoặc người dân gánh hậu quả của những nhà đầu tư yếu năng lực. Thông điệp sau cùng là rõ ràng: Việt Nam đang tăng tốc xây dựng nhà máy điện từ rác, nhưng tốc độ chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm với chất lượng triển khai. Những địa phương dám từ chối các dự án không đạt chuẩn – như Đồng Nai – và những địa phương kiên quyết nâng chuẩn công nghệ – như Thanh Hóa – sẽ quyết định liệu năng lượng tái tạo rác thải có thực sự thay đổi cách chúng ta quản lý rác và bảo vệ môi trường trong thập kỷ tới.
