Đà tăng tử vong đòi hỏi nhìn xa hơn con số
Tử vong do ung thư là số trường hợp tử vong được ghi nhận có nguyên nhân từ các bệnh ung thư, phản ánh không chỉ gánh nặng bệnh tật mà còn khả năng phòng ngừa, phát hiện và điều trị trong cộng đồng. Báo cáo về nguyên nhân tử vong giai đoạn 2021-2025 của Cục Thống kê, phối hợp với Quỹ Dân số Liên hợp quốc và một tổ chức y tế công cộng toàn cầu, ghi nhận khoảng 152.100 trường hợp trên cả nước. Riêng năm 2025, con số là 46.800, cao hơn 2,4 lần so với hơn 19.000 ca năm 2021; tỷ trọng trong số tử vong do bệnh tật tăng từ khoảng 5% lên 15,2%. Mức tăng này đáng báo động, nhưng cần được đọc cùng bối cảnh: số liệu từ đăng ký khai tử mô tả các trường hợp được ghi nhận, không tự nó giải thích nguyên nhân của mọi biến động. Dẫu vậy, quy mô gia tăng đủ lớn để đặt phòng ngừa và phát hiện sớm vào vị trí ưu tiên.

Vì sao ung thư phổi đứng đầu?
Ung thư phổi chiếm trung bình 22% tổng số ca tử vong do ung thư trong giai đoạn 2021-2025; tỷ trọng tăng từ 18% năm 2021 lên 24,9% năm 2025, tương ứng khoảng 11.600 ca tử vong trong năm cuối. Đây không phải diễn biến tách rời khỏi nguy cơ ung thư gắn với lối sống và môi trường. Bác sĩ Nguyễn Duy Anh nhận định mô hình bệnh đang chuyển dịch: gánh nặng ung thư gan liên quan viêm gan B có dấu hiệu được kiểm soát tốt hơn nhờ tiêm chủng và điều trị, trong khi các ung thư liên quan lối sống, môi trường như ung thư phổi và đại trực tràng tăng lên. Nguồn tin dẫn nhận định của Giám đốc Bệnh viện K rằng hút thuốc liên quan đến 90% trường hợp ung thư phổi. Báo cáo còn nêu khói thuốc chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó có 70 chất gây ung thư. Vì vậy, vị trí dẫn đầu của ung thư phổi là lời cảnh báo cụ thể về tác hại thuốc lá, chứ không chỉ là một thứ hạng thống kê.

Nam giới chịu gánh nặng lớn; người trẻ cần được theo dõi
Nam giới chiếm trung bình 68% số ca tử vong do ung thư trong giai đoạn 2021-2025, so với 32% ở nữ giới; tỷ trọng nam duy trì quanh mức này trong cả giai đoạn. Riêng ở nam, ung thư phổi tăng từ 20,6% cơ cấu tử vong do ung thư năm 2021 lên 27,1% năm 2025. Khoảng cách giới cần được nhìn như tín hiệu để tăng phòng ngừa và tiếp cận sàng lọc phù hợp, không phải căn cứ để quy mọi rủi ro cho một cá nhân hay giới tính. Đáng chú ý, dữ liệu khai tử ghi nhận 364 người dưới 20 tuổi tử vong do ung thư năm 2021, 379 người năm 2022 và 648 người năm 2025, tức tăng hơn 1,7 lần sau năm năm. Đây là mức tăng về số trường hợp được ghi nhận, không đủ để kết luận nguy cơ ung thư ở mọi trẻ em tăng tương ứng; cần làm rõ chất lượng ghi nhận, quy mô dân số và cơ cấu bệnh. Dù vậy, xu hướng này xứng đáng được giám sát và nghiên cứu kỹ hơn.

Ưu tiên giảm phơi nhiễm và phát hiện sớm
Ung thư ở Việt Nam không thể được kiểm soát chỉ bằng điều trị khi bệnh đã tiến triển. Người hút thuốc lâu năm, đặc biệt người đã hút trên 30 năm, cần trao đổi với cơ sở y tế về việc chụp CT liều thấp để tìm tổn thương sớm; nguồn tin dẫn khuyến cáo tầm soát sớm từ tuổi 40 cho nhóm này. Đây không phải lời khuyên áp dụng đại trà cho mọi người: sàng lọc nên phù hợp với tuổi, giới và mức nguy cơ, theo tư vấn chuyên môn. Bỏ thuốc lá, hạn chế phơi nhiễm với ô nhiễm không khí và đi khám khi có dấu hiệu bất thường là những việc thiết thực để giảm rủi ro và tránh bỏ lỡ cơ hội phát hiện sớm. Cùng lúc, cần duy trì các biện pháp phòng viêm gan virus và nâng cao khả năng tiếp cận chẩn đoán, điều trị. Các con số hiện có chưa giải thích trọn vẹn vì sao tử vong tăng nhanh, nhất là ở người dưới 20 tuổi; nhưng chúng đủ cho thấy trì hoãn hành động sẽ khiến gánh nặng thêm khó kiểm soát.






