Vành đai 1 Hà Nội: Từ dự án “chờ đợi nhiều năm” đến đường trục sắp mở nút cổ chai
Đoạn Hoàng Cầu – Voi Phục thuộc Vành đai 1 Hà Nội là tuyến trục đô thị dài khoảng 2,2km, mặt cắt 50m, nối từ nút Cát Linh – La Thành – Yên Lãng đến Voi Phục, được kỳ vọng chia sẻ lưu lượng cho các trục Nguyễn Chí Thanh, Láng Hạ, Đê La Thành và hình thành một trục Đông – Tây mới, góp phần giảm ùn tắc giao thông khu vực trung tâm và hoàn thiện hạ tầng đô thị hiện đại, đồng bộ.
Điểm quan trọng nhất lúc này không phải là con số phần trăm khối lượng, mà là việc Hà Nội dám đặt mục tiêu thông xe kỹ thuật trước ngày 2/9 để trả lời câu hỏi lớn: Vành đai 1 Hà Nội có đủ sức “hạ nhiệt” ùn tắc nội đô hay không. Sau nhiều năm vướng giải phóng mặt bằng, mặt đường rộng đã dần hình thành, nhiều đoạn đã thảm nhựa, kẻ sơn, trồng cây, lắp chiếu sáng. Dự án đã hoàn thành hơn 40% khối lượng, nhưng phần dành cho thông xe sớm đang được dồn lực tối đa. Đây là bước ngoặt: nếu chậm thêm, chi phí xã hội do tắc đường sẽ tiếp tục đội lên, còn nếu kịp tiến độ, đây sẽ là ví dụ hiếm hoi về một công trình giao thông nội đô “chạy đua với ùn tắc”.
Chạy nước rút trước mốc 2/9: Quyết tâm chính trị và giới hạn thi công nội đô
Ngày 18/8, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đỗ Anh Tuấn trực tiếp kiểm tra hiện trường dự án Vành đai 1, đoạn Hoàng Cầu – Voi Phục và dải đất xen giữa tuyến này với đường La Thành, nơi hình thành bãi đỗ xe, gara, cây xanh và kết nối hạ tầng kỹ thuật đồng bộ. Đây là tín hiệu cho thấy thành phố coi mốc 2/9 không chỉ là hạn hoàn thành kỹ thuật, mà là cam kết chính trị với người dân về một trục giao thông chờ đợi nhiều năm. Theo Ban Quản lý dự án, mục tiêu là thông xe kỹ thuật đoạn tuyến vào ngày Quốc khánh và hoàn thành hai cầu vượt nút Láng Hạ, Nguyễn Chí Thanh trước 31/12 cùng năm.
Tuy nhiên, thi công ở lõi đô thị luôn có giá phải trả. Vị trí tuyến nằm giữa khu dân cư dày đặc khiến việc vận chuyển vật liệu, máy móc buộc phải chủ yếu diễn ra ban đêm, kéo dài thời gian thi công và tăng chi phí tổ chức. Cùng lúc, thành phố đang triển khai nhiều dự án trọng điểm khác, khiến nguồn nhân lực xây dựng bị chia sẻ, nhà thầu khó huy động đủ công nhân theo nhu cầu tăng tốc. Điều đáng chú ý là mục tiêu “làm xuyên lễ, xuyên đêm” không chỉ là thông điệp về tiến độ, mà cũng bộc lộ giới hạn mô hình thi công nội đô hiện nay: khi thiếu quy hoạch quỹ đất dự phòng và hành lang kỹ thuật, mọi công trường đều phải đánh đổi với đời sống dân cư xung quanh.
Nếu kịp thông xe: Vành đai 1 có đủ sức giảm áp lực cho lõi nội thành?
Gốc của kỳ vọng nằm ở chỗ: Hoàng Cầu – Voi Phục không đơn thuần là một con đường mới, mà là mắt xích còn thiếu để khép kín Vành đai 1 Hà Nội và tạo thêm trục Đông – Tây xuyên qua khu vực mật độ phương tiện rất cao. Khi mở tuyến, dòng xe từ phía Tây vào trung tâm có thêm lựa chọn, thay vì dồn hết lên Nguyễn Chí Thanh, Láng Hạ, Đê La Thành. Mục tiêu của thành phố là tổ chức lại dòng xe ngay khi các đoạn đủ điều kiện, thay vì chờ hoàn thiện toàn bộ, nhằm “gỡ dần” điểm nghẽn hiện hữu.
Kịch bản lạc quan là: ngay khi thông xe, lưu lượng được chia sẻ, các nút vốn thường xuyên ùn tắc giao thông giảm áp lực rõ rệt, đặc biệt vào giờ cao điểm sáng – chiều. Về lâu dài, khi hai cầu vượt hoàn thành, khả năng thông hành toàn tuyến tăng thêm một bậc, giúp giảm xung đột dòng xe ở các nút giao lớn. Tuy vậy, tác động tích cực này chỉ bền vững nếu đi kèm chính sách quản lý phương tiện, phát triển giao thông công cộng và kiểm soát xây dựng, tránh tình trạng đường mở tới đâu, cao ốc mọc lên tới đó, nuốt hết lợi ích hạ tầng đô thị mới.
Những nút thắt cuối: Giải phóng mặt bằng, giao cắt đường sắt đô thị và kỷ luật vỉa hè
Điều đáng lo là ngay “khúc cua cuối”, dự án vẫn vướng những nút thắt rất quen thuộc. Tại nút Nguyễn Chí Thanh, 21m² trong khuôn viên khách sạn Bảo Sơn chưa được giải tỏa; trên phố La Thành, một hộ tái lấn chiếm khoảng 13m² và một trường hợp sửa nhà lấn quá chỉ giới khoảng 30cm. Nghe qua có vẻ nhỏ, nhưng với một mặt cắt 50m, chỉ vài mét vuông vướng mắc cũng đủ làm lệch trục, co hẹp lòng đường tại điểm nút, gây nguy cơ “thắt cổ chai” ngay trên tuyến mới. Cùng với đó, tình trạng lấn chiếm vỉa hè, lòng đường, đỗ xe trái phép trong phạm vi công trường vẫn tái diễn, trực tiếp cản trở tiến độ.
Phức tạp hơn, nút Nguyễn Chí Thanh còn là điểm giao với tuyến đường sắt đô thị, phần hầm kỹ thuật hai dự án chồng lấn nhau, buộc các đơn vị phải phối hợp chặt để không ảnh hưởng tiến độ lẫn an toàn công trình. Chính quyền địa phương được yêu cầu tăng cường tuyên truyền, xử lý dứt điểm lấn chiếm, công an phường phải thường xuyên kiểm tra và xử phạt vi phạm. Vấn đề là: nếu kỷ luật đô thị không thay đổi, Vành đai 1 dù đẹp đến đâu cũng rất dễ bị băm nát bởi quầy hàng dựng tạm, bãi gửi xe tự phát. Câu chuyện không còn là xây thêm bao nhiêu mét đường, mà là bảo vệ được bao nhiêu mét đường cho đúng công năng giao thông và không gian công cộng.
Kết luận: Vành đai 1 là phép thử cho cách Hà Nội làm hạ tầng đô thị mới
Ban Quản lý dự án đang đề xuất thành phố sớm rà soát hiện trạng, hoàn thiện thủ tục để tổ chức lễ thông xe chính thức trước ngày 25/8, tạo đà cho mục tiêu phục vụ đi lại của người dân vào dịp 2/9. Động tác này không chỉ mang tính nghi thức mà còn là cách khóa lại một giai đoạn thi công kéo dài, chuyển dự án sang giai đoạn vận hành và kiểm chứng hiệu quả. Khi tuyến đường mở, người dân sẽ là những “giám sát viên” công tâm nhất: họ sẽ cảm nhận ngay xem thời gian di chuyển có giảm, cảnh quan có thông thoáng hơn, hạ tầng đô thị có thực sự được nâng cấp như lời hứa hay không.
Ý nghĩa lớn nhất của Vành đai 1 Hà Nội lúc này là vai trò phép thử. Nếu một tuyến dài hơn 2,2km, đầu tư từ ngân sách thành phố nhưng vẫn vướng kéo dài bởi vài chục mét vuông giải phóng mặt bằng và kỷ luật vỉa hè lỏng lẻo, thì bài toán mở rộng các tuyến vành đai khác sẽ còn khó gấp nhiều lần. Ngược lại, nếu thành phố xử lý gọn các nút thắt, thông xe đúng hẹn và tổ chức giao thông hợp lý để giảm ùn tắc giao thông nhìn thấy được, dự án này có thể trở thành mẫu tham chiếu cho cách Hà Nội làm các hạ tầng đô thị tương lai: ít dàn trải, tập trung vào những “đòn bẩy” kết nối thực sự quan trọng.
