Trường học xuống cấp: khi lớp học trở thành mối nguy thay vì nơi an toàn
Trường học xuống cấp là tình trạng cơ sở vật chất trường bị hư hỏng, nứt vỡ, sụt lún, mái và tường mất ổn định, không còn bảo đảm an toàn học sinh và giáo viên, khiến việc dạy và học bị gián đoạn, đặc biệt tại các điểm trường vùng sâu vùng xa dễ chịu ảnh hưởng thiên tai. Sau gần 3 thập kỷ sử dụng, điểm trường lẻ Tiến Sơn ở xã Quỳnh Tam, Nghệ An là ví dụ rõ nhất cho sự trì hoãn đầu tư cơ sở vật chất trường: 3 trong 5 phòng học cấp 4 được đánh giá có nguy cơ cao đổ sập, hoàn toàn không còn đáp ứng chuẩn an toàn tối thiểu cho trẻ em và thầy cô. Đây không còn là câu chuyện của vài vết nứt thẩm mỹ, mà là ranh giới rất mỏng giữa một ngày học bình thường và một tai nạn không thể đảo ngược.
Tiến Sơn: 3 phòng học có nguy cơ sập và hơn 140 học sinh mắc kẹt giữa an toàn và khoảng cách
Điểm trường Tiến Sơn đang là phép thử đau đớn cho cách chúng ta đối xử với an toàn học sinh. Sau 28 năm sử dụng, 5 phòng học cấp 4 ở đây đã xuống cấp nghiêm trọng; riêng 3 phòng được đánh giá có nguy cơ cao đổ sập, không bảo đảm an toàn cho giáo viên và học sinh. Trần lớp phải căng bạt để chống dột, kèo mái bằng gỗ bị mối mọt, tất cả đều là tín hiệu cảnh báo rõ ràng rằng đây không còn là nơi trẻ em nên ngồi học nữa.
Thế nhưng, suốt 1 tuần qua hơn 140 học sinh ở Tiến Sơn đã phải ở nhà vì phụ huynh phản đối phương án giải thể điểm trường, chuyển toàn bộ học sinh về điểm chính cách 6km hoặc phân hiệu cách 7km. Ở một vùng sâu vùng xa, 6–7km đường núi không chỉ là con số trên giấy, mà là cả quãng đường mưa gió, dốc trơn và nguy cơ tai nạn. Câu hỏi đặt ra là: chúng ta chấp nhận cho con đi xa nhưng an toàn hơn, hay giữ con gần nhà trong những phòng học có thể sập bất cứ lúc nào?
Nhà trường đã cố gắng đưa ra lời giải: chuẩn bị 3 ô tô đưa đón học sinh sáng – chiều, tổ chức ăn bán trú để các em học cả ngày trong khu trường chính được đầu tư đồng bộ, đủ phòng học, nhà ăn và các hạng mục chức năng. Đây là nỗ lực đáng ghi nhận, nhưng rõ ràng chưa đủ để xoa dịu lo lắng về khoảng cách, thói quen sinh hoạt, cũng như nỗi sợ gửi con lên xe của nhiều gia đình miền núi. Tình trạng bế tắc kéo dài cho thấy bài toán an toàn học sinh không thể giải quyết chỉ bằng một quyết định hành chính, mà cần sự đối thoại thực chất và các giải pháp phù hợp với đời sống địa phương.
Bản Vặn (Thanh Hóa): hơn 80 trẻ học cùng những vết nứt chạy dọc bức tường
Nếu Tiến Sơn đứng trước nguy cơ phải đóng cửa lớp vì phòng học có thể sập, thì ở bản Vặn (Thanh Hóa), hơn 80 trẻ mầm non vẫn phải học mỗi ngày trong các phòng học đầy vết nứt. Dãy nhà 3 phòng tại điểm trường bản Vặn, đưa vào sử dụng từ khoảng năm học 2017–2018, đã xuất hiện nền sụt lún, tường nứt sau bão số 5 năm 2025. Đáng lo hơn, nhiều vết nứt kéo dài chạy dọc, chạy ngang trên tường, có vết nằm ngay bên trong phòng học – nơi trẻ ăn, ngủ, chơi, học mỗi ngày.
Đây là một vùng sâu vùng xa, đặc trưng miền núi dễ sạt lở khi mưa bão; bản Vặn từng được công bố tình huống khẩn cấp về sạt lở bờ tả suối chỉ cách điểm trường khoảng 600m. Trong điều kiện đó, việc để trẻ sống chung với những vết nứt rõ ràng là đánh cược với an toàn học sinh. Theo hiệu trưởng Trường Mầm non Yên Thắng, những hôm mưa lớn, giáo viên phải cho trẻ nghỉ học vì không dám mạo hiểm. Câu nói ‘những hôm mưa bão, nhà trường đành phải cho các con nghỉ học’ không chỉ là biện pháp tạm thời, mà là bằng chứng cho thấy lớp học đã đánh mất chức năng cơ bản nhất: một nơi an toàn bất kể thời tiết.
Phụ huynh ở bản Vặn không lo thừa: con họ đang ở lứa tuổi 3–4, chưa đủ khả năng tự nhận biết nguy hiểm hay chạy thoát nếu tường, trần có sự cố. Nỗi sợ càng lớn khi họ nhớ lại trận bão năm 2025 đã gây mưa lũ, sạt lở ngay trong khu dân cư. Việc xã phải tính tới phương án tạm thời chuyển trẻ sang Trường Tiểu học Yên Thắng khi mưa lớn chỉ là giải pháp chống cháy. Vấn đề nằm ở chỗ, vì sao sau khi xã đã báo cáo, đề nghị bố trí kinh phí xử lý, xây dựng lại từ sau bão, đến nay các vết nứt vẫn hiện diện trên tường, và trẻ em vẫn tiếp tục học trong nỗi lo nơm nớp?
An toàn học sinh không thể là “phương án tạm thời” kéo dài
Cả Tiến Sơn và bản Vặn đều cùng chung một điểm: khi trường học xuống cấp, phản ứng đầu tiên của hệ thống là đưa ra các phương án tạm thời – chuyển điểm, đưa đón bằng ô tô, cho nghỉ những hôm mưa bão – thay vì xử lý tận gốc cơ sở vật chất trường. Những biện pháp này cần thiết trong ngắn hạn, nhưng nếu kéo dài, chúng biến an toàn học sinh thành thứ phụ thuộc may rủi: may thì trời nắng, may thì xe an toàn, may thì tường chưa đổ.
Ở vùng sâu vùng xa, ngân sách hạn hẹp và địa hình khó khăn thường được dùng như lời giải thích quen thuộc cho hạ tầng xuống cấp. Nhưng đó không thể là lý do để chấp nhận việc hơn 140 học sinh phải nghỉ học hàng tuần vì lớp có nguy cơ sập, hay hơn 80 trẻ mầm non sống chung với tường nứt, nền sụt. Khi một trường chính được đầu tư hàng chục phòng học, nhà ăn, nhà đa năng, còn điểm trường lẻ cách đó vài km vẫn dùng phòng cấp 4 từ cuối thế kỷ trước, chúng ta phải thành thật đối diện rằng bất bình đẳng hạ tầng đang nằm ngay trong cùng một hệ thống giáo dục.
An toàn học sinh phải là điều kiện tiên quyết, không thương lượng. Không thể yêu cầu phụ huynh vùng núi đặt niềm tin vào những cam kết chung chung khi trước mắt họ là kèo gỗ mối mọt, tường nứt và mái dột. Nếu các cấp chính quyền thực sự “rất lo lắng về sự an toàn của các cháu” như đã khẳng định, thì trách nhiệm không dừng ở việc rà soát, báo cáo, mà phải được thể hiện bằng những công trình mới, những phòng học kiên cố thay thế. Bất kỳ kế hoạch cải tạo nào cũng phải gắn với mốc thời gian rõ ràng, công khai để giáo viên và phụ huynh có thể giám sát, thay vì tiếp tục sống trong nỗi chờ đợi vô tận.
Kết luận: không để lớp học trở thành phép thử của số phận
Những gì đang diễn ra ở Tiến Sơn và bản Vặn không phải là hai ngoại lệ hiếm hoi, mà là lời nhắc nhở rằng hệ thống trường học xuống cấp ở vùng sâu vùng xa đã đến ngưỡng không thể trì hoãn thêm. Khi hơn 140 học sinh buộc phải nghỉ ở nhà vì lớp có nguy cơ sập, và hơn 80 trẻ mầm non ngày ngày nhìn những vết nứt trên tường, chúng ta không thể nói hệ thống đang vận hành bình thường.
Một xã hội coi trọng giáo dục không thể để an toàn học sinh phụ thuộc vào sự chịu đựng của phụ huynh hay sự linh hoạt của vài thầy cô tận tâm. Lớp học phải là nơi chắc chắn nhất trong đời sống trẻ, chứ không phải nơi các em phải nhìn lên trần xem hôm nay có dột hay sập. Đã đến lúc phải coi việc thay thế các phòng học cấp 4 mục nát, xử lý dứt điểm các công trình nứt, lún là ưu tiên khẩn cấp, không kém gì bất kỳ dự án hạ tầng nào khác. Bởi nếu chúng ta chấp nhận đánh cược với những bức tường nứt, chúng ta đang đánh cược không chỉ với tính mạng, mà với cả niềm tin của trẻ em vào ngôi trường – nơi lẽ ra phải an toàn hơn mọi nơi trên thế giới các em nhìn thấy.
