Giá trị chỉ đến khi công nghệ ra khỏi phòng thí nghiệm
Cây trồng công nghệ sinh học là những giống được tạo ra hoặc cải thiện bằng công nghệ sinh học, gồm biến đổi gen và chỉnh sửa gen, nhằm nâng cao năng suất, chất lượng hoặc khả năng chống chịu. Đây không còn là câu chuyện xa vời: chiều 10/11 tại Hà Nội, Vụ Khoa học và Công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp tổ chức hội thảo về xu hướng ứng dụng toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam, với sự tham gia của giới chuyên môn, cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Lý do cần hành động đã rõ. Biến đổi khí hậu, dịch bệnh và suy giảm tài nguyên đang gây sức ép lên sản xuất trồng trọt, trong khi nhu cầu lương thực tiếp tục tăng. Công nghệ có thể giúp tạo giống thích ứng tốt hơn; nhưng lợi ích không tự xuất hiện chỉ vì một giống cây có đặc tính mới. Điều quan trọng là đưa nghiên cứu vào đồng ruộng bằng quy trình an toàn, quy định dễ hiểu và lối đi thương mại khả thi.
Kinh nghiệm trong nước cho thấy tiềm năng đã có bằng chứng thực tế. Theo TS. Phùng Danh Huân, sau 10 năm triển khai, tỷ lệ diện tích gieo trồng ngô biến đổi gen tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025; giai đoạn 2016–2025, năng suất cao hơn giống truyền thống 15,2–30%, đem lại lợi nhuận bổ sung 4,34–7,34 triệu đồng/ha. Những kết quả ấy có ý nghĩa trực tiếp với nông dân, nhưng không thể mặc định mọi giống mới sẽ tạo hiệu quả tương tự. Cần đánh giá theo từng cây trồng, vùng sản xuất và điều kiện canh tác, đồng thời giúp người trồng tiếp cận thông tin đáng tin cậy.
Lợi ích kinh tế cần đi cùng lợi ích môi trường
Đánh giá tác động sau gần ba thập kỷ thương mại hóa cho thấy cây trồng công nghệ sinh học có thể đóng góp đồng thời vào sản lượng, hiệu quả kinh tế và môi trường. Với bốn cây trồng chủ lực gồm ngô, bông, đậu tương và cải dầu, công nghệ kháng sâu và chống chịu thuốc trừ cỏ đã giúp tăng thêm khoảng 1,345 tỷ tấn nông sản trong giai đoạn 1996–2024. Năng suất tăng cũng làm giảm áp lực mở rộng đất canh tác: báo cáo ước tính thế giới cần thêm khoảng 25,5 triệu ha đất vào năm 2024 nếu không có phần sản lượng tăng thêm từ các công nghệ này.
Lợi ích môi trường không nên chỉ được nêu như khẩu hiệu. Cùng báo cáo trên ước tính lượng hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật sử dụng toàn cầu giảm 867 triệu kg trong giai đoạn 1996–2024, tương đương 6,5%, và tác động môi trường theo chỉ số đánh giá giảm 15,3%. Tại Việt Nam, trong 10 năm, công nghệ trên ngô biến đổi gen giúp giảm khoảng 134.760 kg thuốc trừ cỏ và 62.075 kg thuốc trừ sâu. Đây là cơ sở đáng kể để xem xét mở rộng ứng dụng, nhưng chính sách nông nghiệp vẫn phải yêu cầu theo dõi tác động và quản lý rủi ro. Mục tiêu không phải chọn công nghệ bằng mọi giá, mà là dùng đúng nơi, đúng giống và có giám sát.
Có cơ chế riêng, nhưng còn thiếu đường đi cụ thể
Việt Nam đã có bước tiến đáng chú ý: từ năm 2026, cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen được thiết lập, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Sự phân biệt này cần thiết vì công nghệ và đặc tính sản phẩm không hoàn toàn giống nhau; áp dụng một quy trình thiếu phân loại có thể tạo gánh nặng không phù hợp, nhưng quản lý lỏng lẻo cũng làm suy giảm niềm tin và an toàn.
Điểm nghẽn hiện nay là thiếu hướng dẫn cụ thể về công nhận và lưu hành giống chỉnh sửa gen, khiến nhà khoa học và doanh nghiệp khó biết hồ sơ, tiêu chí và tiến trình cần đáp ứng. TS. Trần Xuân Định kiến nghị trong quá trình sửa đổi Luật Trồng trọt cần quy định rõ cơ chế công nhận, lưu hành giống, nhất là với lúa và các cây trồng khác. Đây là việc cần làm sớm: quy định càng mơ hồ, kết quả nghiên cứu càng dễ mắc kẹt trước khi đến được với người sản xuất.
Bước tiếp theo nên là hướng dẫn minh bạch, thống nhất và khả thi về phân loại, đánh giá, công nhận và lưu hành; đồng thời xác định rõ trách nhiệm quản lý an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường. Việt Nam cũng cần mở rộng hợp tác công – tư, tăng cường truyền thông dựa trên bằng chứng khoa học và đầu tư năng lực đánh giá trong nước. Nếu cây chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai được áp dụng theo hành lang phù hợp, định hướng được nêu tại hội thảo là giảm 50–70% chi phí và thời gian đưa giống mới ra thị trường. Đây là mục tiêu chính sách, không phải kết quả tự động.
Kết luận: tháo thủ tục để mở đường, không hạ chuẩn an toàn
Cây trồng công nghệ sinh học có thể giúp nông dân nâng năng suất, giảm tổn thất do sâu bệnh và góp phần hạn chế tác động môi trường. Việt Nam đã có nền tảng sản xuất với ngô biến đổi gen và đã thiết lập cơ chế riêng cho cây trồng chỉnh sửa gen; giờ đây, thách thức nằm ở khâu biến chủ trương thành quy trình cụ thể.
Muốn công nghệ đi vào sản xuất trồng trọt, cơ quan quản lý cần sớm làm rõ cách công nhận và lưu hành giống, bảo đảm yêu cầu an toàn nhưng tránh thủ tục thiếu căn cứ hoặc kéo dài. Song song, cần đánh giá hiệu quả theo điều kiện thực tế và cung cấp thông tin khoa học dễ tiếp cận cho người trồng. Gỡ nút thắt không có nghĩa là nới lỏng giám sát; đó là tạo một con đường rõ ràng để giống tốt được kiểm chứng, quản lý và đưa đến đồng ruộng.
