Công nghệ đã tiến, quy trình ra thị trường chưa theo kịp
Chỉnh sửa gen cây trồng là phương pháp tạo ra những thay đổi di truyền có chủ đích, giúp phát triển giống mang tính trạng mong muốn mà không nhất thiết đưa DNA ngoại lai vào sản phẩm cuối cùng. Với Việt Nam, câu hỏi cấp thiết không còn chỉ là công nghệ có thể làm được gì, mà là giống tạo ra bằng công nghệ ấy sẽ đi qua những cửa pháp lý nào trước khi đến đồng ruộng.
Ngày 3/11 tại Quy Nhơn, Vụ Khoa học công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành và Viện Sinh học tổ chức hội thảo về ứng dụng chỉnh sửa gen trong cây trồng, thủy sản và đối thoại về khung pháp lý. Sự kiện nằm trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế Frontiers in Genome Engineering 2026, thu hút hơn 100 đại biểu từ cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các tổ chức trong, ngoài nước.
Hội thảo cho thấy giới nghiên cứu và cơ quan quản lý đã cùng bàn đến bước chuyển từ phòng thí nghiệm sang sản xuất. Nhưng việc tổ chức đối thoại mới chỉ mở đầu: để giống cây trồng chỉnh sửa gen có thể được ứng dụng, cần quy định đủ rõ về đánh giá, công nhận và lưu hành.
Đã có nền tảng quản lý, còn thiếu hướng dẫn chuyên ngành
Việt Nam đã bước đầu xây dựng quy định sinh vật chỉnh sửa gen. Luật số 146/2025/QH15, được thông qua năm 2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, phân biệt sinh vật biến đổi gen với sinh vật chỉnh sửa gen; Nghị định số 43/2026/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa một số nội dung liên quan.
Theo đánh giá tại hội thảo, pháp luật về đa dạng sinh học đã tạo cơ chế để tổ chức, cá nhân tự xác định sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai và báo cáo cơ quan quản lý. Tuy vậy, hoàn thành bước tự xác định và báo cáo chưa đồng nghĩa giống đã có đường đi tới sản xuất.
Các bước khảo nghiệm, công nhận và đưa giống chỉnh sửa gen vào lưu hành vẫn cần được hướng dẫn rõ hơn trong hệ thống pháp luật chuyên ngành. Đây là khoảng trống cần xử lý trước tiên: quy trình phải xác định hồ sơ cần nộp, tiêu chí đánh giá và trách nhiệm của từng bên. Thiếu những chỉ dẫn đó, cả nhà khoa học lẫn doanh nghiệp khó dự liệu thời gian và yêu cầu để đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm.
Đánh giá rủi ro theo đặc tính sản phẩm
Quy định tốt không nên đánh đồng mọi sản phẩm chỉ vì chúng được tạo ra bằng công nghệ mới. Các chuyên gia tại hội thảo cho rằng cần xem xét đặc tính của sản phẩm cuối cùng, gồm thay đổi di truyền, sự hiện diện của vật liệu di truyền ngoại lai, tính trạng biểu hiện và mục đích sử dụng, để xác định nguy cơ và mức độ rủi ro.
Cách tiếp cận dựa trên khoa học và rủi ro giúp phân biệt sản phẩm có DNA ngoại lai với sản phẩm có đặc điểm tương tự giống tạo bằng lai tạo thông thường. Đồng thời, quy trình phải minh bạch và có thể dự đoán: tổ chức nghiên cứu cần biết bằng chứng nào phải cung cấp, doanh nghiệp cần biết tiêu chí nào để chuẩn bị cho khâu công nhận và lưu hành.
Mục tiêu không phải nới lỏng an toàn sinh học, mà là tránh thủ tục không tương xứng với rủi ro. Khi quy định rõ ràng, nhà quản lý có căn cứ kiểm soát, còn nhà nghiên cứu và doanh nghiệp có thể quyết định đầu tư, phát triển sản phẩm với lộ trình cụ thể hơn.
Từ giống chịu hạn đến lợi ích ngoài đồng ruộng
Chỉnh sửa gen, đặc biệt là CRISPR/Cas, có thể hỗ trợ tạo giống kháng bệnh, thích ứng với hạn hán, xâm nhập mặn và nhiệt độ cao, đồng thời cải thiện năng suất, chất lượng dinh dưỡng, thời gian bảo quản và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Với người trồng trọt và người tiêu dùng, đó là triển vọng về mùa vụ ít tổn thất hơn, nông sản bảo quản tốt hơn và nguồn cung ổn định hơn.
Lúa, cà phê và chuối là những cây trồng chủ lực được nêu như các hướng có thể ứng dụng công nghệ này. Nhu cầu càng rõ khi biến đổi khí hậu tác động mạnh hơn đến sản xuất, trong khi áp lực nâng cao năng suất, chất lượng và tính bền vững ngày một tăng. Vì vậy, công nghệ sinh học nông nghiệp không thể dừng ở tiềm năng trong phòng thí nghiệm.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) với một số cây trồng chỉnh sửa gen để báo cáo, trình Chính phủ xem xét. Đây có thể là bước thử hữu ích, nhưng cần gắn với lộ trình cụ thể để kết quả thử nghiệm dẫn tới hướng dẫn khảo nghiệm, công nhận và lưu hành. Kết luận rất rõ: muốn công nghệ phục vụ nông nghiệp, Việt Nam phải biến nền tảng pháp lý ban đầu thành quy trình chuyên ngành minh bạch, nhất quán và dựa trên rủi ro.
