Điện hạt nhân Ninh Thuận: bước ngoặt an ninh năng lượng nhưng đầy rủi ro nếu chậm chân
Điện hạt nhân Ninh Thuận là chương trình xây dựng các nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2 với tổng công suất dự kiến 4.000-6.400 MW, được triển khai trong giai đoạn 2030-2035 nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải và mở ra một trụ cột mới trong hệ thống điện quốc gia. Điểm cốt lõi phải thấy ngay: nếu Việt Nam không coi Ninh Thuận 1 là dự án khoa học – công nghệ đặc biệt, đòi hỏi cách làm khác hẳn các nhà máy nhiệt điện hay thuỷ điện, thì nguy cơ chậm tiến độ, đội chi phí và tổn hại uy tín là rất lớn. Tại Hội nghị Pháp quy hạt nhân toàn quốc lần thứ VII ngày 30/7, đại diện EVN khẳng định Ninh Thuận 1 là dự án có yêu cầu kỹ thuật và công nghệ phức tạp bậc nhất từng triển khai, với tiêu chuẩn an toàn ở mức cao nhất. Nói cách khác, đây không chỉ là một công trình điện mà là phép thử toàn diện đối với năng lực khoa học công nghệ, thể chế và quản trị quốc gia trong lĩnh vực an toàn hạt nhân Việt Nam.
Thể chế và điều phối quốc gia: nút thắt lớn nhất chứ không phải công nghệ hay vốn
Nhiều người thường nghĩ nút thắt lớn nhất của điện hạt nhân là công nghệ lò phản ứng hay nguồn vốn, nhưng chính báo cáo của Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam lại chỉ ra một thực tế khác: nhiều chương trình điện hạt nhân trên thế giới chậm tiến độ chủ yếu vì thiếu cơ chế điều phối quốc gia đủ mạnh. Với Việt Nam, đây rõ ràng là bài toán khó nhất từ nay đến 2035. Khung pháp lý về an toàn hạt nhân Việt Nam đang trong quá trình hoàn thiện, song vẫn xuất hiện nguy cơ chồng chéo trách nhiệm giữa các bộ, ngành trong những khâu then chốt như thẩm định thiết kế, đánh giá an toàn, cấp phép xây dựng và nghiệm thu. Khi EVN phải chuẩn bị dự án theo các yêu cầu nghiêm ngặt của IAEA đồng thời tương thích với tiêu chuẩn của nước xuất khẩu công nghệ, một bộ máy điều phối thường trực kiểu NEPIO với thẩm quyền rõ ràng trở nên bắt buộc, chứ không phải lựa chọn. Nếu tiếp tục để các đầu mối phân tán, dự án sẽ sa vào vòng lặp thủ tục và khó kiểm soát trách nhiệm khi có vấn đề.
Nhân lực và năng lực khoa học công nghệ: nền tảng an toàn chưa thể bỏ qua
Không có đội ngũ đủ mạnh, điện hạt nhân Ninh Thuận khó có thể vận hành an toàn. EVN ước tính dự án cần hơn 2.000 nhân lực, riêng lực lượng quản lý dự án đã khoảng 400 người. Nhưng sau giai đoạn tạm dừng chương trình năm 2016, một phần nhân lực được đào tạo trước đó đã chuyển sang lĩnh vực khác, buộc Việt Nam gần như xây dựng lại hệ sinh thái nhân lực hạt nhân từ đầu. Đây là khoảng trống thực sự chứ không phải chuyện có thể giải quyết bằng vài khóa đào tạo ngắn hạn. Song song với con người là bài toán năng lực khoa học công nghệ. Các phân tích hiện nay cho thấy Việt Nam còn thiếu cơ sở nghiên cứu, thử nghiệm và năng lực chuyên sâu về phân tích an toàn, mô phỏng sự cố, đánh giá xác suất an toàn, tuổi thọ thiết bị và hỗ trợ thẩm định cấp phép. Đặc biệt, việc chưa hình thành được một Tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (TSO) đủ mạnh khiến cơ quan pháp quy khó có chỗ dựa chuyên môn độc lập khi đánh giá dự án. Nếu không đầu tư thật sự vào nền tảng này, khái niệm an toàn hạt nhân Việt Nam sẽ khó có ý nghĩa thực chất.
Vai trò EVN: từ chủ đầu tư đến hạt nhân của hệ thống phối hợp
EVN đang gánh một vai trò rộng hơn nhiều so với một doanh nghiệp điện thông thường. Với tư cách chủ đầu tư Ninh Thuận 1 công suất khoảng 2.400 MW, tập đoàn buộc phải vừa chuẩn bị cơ chế, nguồn lực, vừa thiết kế mô hình quản lý dự án và chủ động phối hợp với các cơ quan pháp quy, bộ ngành liên quan. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, hai tổ máy Ninh Thuận 1 phải vận hành trong giai đoạn 2030–2035; tiến độ này sẽ không thể đạt nếu EVN chỉ lo phần kỹ thuật mà bỏ qua nhiệm vụ điều phối. EVN đã lập hồ sơ điều chỉnh chủ trương đầu tư, tham gia đàm phán Hiệp định liên Chính phủ về hợp tác xây dựng Ninh Thuận 1 và phối hợp đánh giá cơ sở hạ tầng điện hạt nhân của Việt Nam. Đáng chú ý, tập đoàn cũng xác định phải có cơ chế đặc thù cho dự án và phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng trong bảo đảm an ninh địa bàn và khu vực nhà máy. Quan điểm này là đúng hướng: nếu chủ đầu tư không ngồi ở trung tâm mạng lưới phối hợp, mọi nỗ lực thể chế và khoa học công nghệ sẽ khó kết nối thành một chương trình thống nhất.
Kết luận: Ninh Thuận 1 sẽ là thước đo năng lực quản trị khoa học – công nghệ quốc gia
Điện hạt nhân Ninh Thuận đang được kỳ vọng như một trụ cột mới của an ninh năng lượng và công cụ giúp Việt Nam tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Nhưng nếu nhìn thẳng, đây còn là bài kiểm tra khắt khe về cách chúng ta tổ chức nhà nước cho các dự án công nghệ cao, rủi ro lớn. Thông điệp từ các hội nghị pháp quy hạt nhân gần đây khá rõ: nếu không sớm hoàn thiện chương trình hạ tầng điện hạt nhân cấp quốc gia đến 2035, với mục tiêu, mốc tiến độ, cơ quan chịu trách nhiệm và cơ chế đánh giá định kỳ, tiến độ 2030–2035 sẽ chỉ nằm trên giấy. Cùng lúc, EVN phải được trao đủ không gian để thực hiện các cơ chế đặc thù, xây dựng đội ngũ hơn 2.000 người và tiếp nhận chuyển giao công nghệ một cách thực chất. Ninh Thuận 1 vì thế không chỉ là một nhà máy, mà là phép thử: Việt Nam có sẵn sàng nâng cấp năng lực khoa học công nghệ và quản trị để bước vào kỷ nguyên điện hạt nhân an toàn, hay sẽ tiếp tục đứng ngoài cuộc chơi?
