Khi cảm xúc của con luôn bị xem là lỗi
Phủ nhận vấn đề sức khỏe tâm thần là xem những thay đổi cảm xúc, hành vi hoặc nhu cầu hỗ trợ của một người như khuyết điểm tính cách, thay vì dấu hiệu cần được lắng nghe và đánh giá phù hợp. Trường hợp một cô gái 20 tuổi cho thấy sự khác biệt giữa cách gia đình diễn giải nỗi đau và điều người trẻ đang trải qua. Sau thời gian dài điều trị bệnh dạ dày cùng những biểu hiện sức khỏe bất thường, cô được chuyển đến khám chuyên khoa Tâm thần tại Bệnh viện E ở Hà Nội. Mẹ cô không thoải mái với việc khám chuyên khoa, cho rằng con “nhạy cảm”, “khó bảo” và yếu đuối, dù gia đình bảo đảm việc ăn học. Khi được trò chuyện riêng, cô nói: “Ở nhà em nói gì, cuối cùng cũng thành lỗi của em”. Đây không phải bằng chứng để quy mọi khó khăn cho cha mẹ; nhưng đó là lời nhắc rằng được chăm lo vật chất không đồng nghĩa với cảm thấy an toàn khi bộc lộ cảm xúc.
Cái giá của việc gán nhãn thay vì lắng nghe
Trong gia đình cô gái, buồn bị cho là nghĩ nhiều, khóc bị coi là yếu đuối, còn phản đối bị xem là hỗn. Kiểu từ chối triệu chứng tâm lý ấy dễ khiến con học cách im lặng, giấu nhu cầu hoặc tin rằng mình luôn sai mỗi khi có mâu thuẫn. Bác sĩ Nguyễn Trọng Quân cho biết những cảm xúc liên tục bị phủ nhận có thể khiến trẻ khó nhận diện, diễn đạt điều mình cần; khi trưởng thành, cách ứng phó này có thể ảnh hưởng đến tình yêu, tình bạn và các quan hệ xã hội. Vì vậy, cụm từ cha mẹ không tin bệnh tâm thần không chỉ mô tả một bất đồng về cách gọi tên vấn đề. Nó còn chỉ ra khoảng cách có thể khiến người trẻ thu mình và khó kể điều đang diễn ra bên trong. Trì hoãn điều trị tâm thần không nên được dùng để kết luận bệnh sẽ diễn tiến ra sao; điều có căn cứ ở đây là việc nhận diện và điều trị có thể khó khăn hơn khi biểu hiện bất thường liên tục bị quy thành “con hư”.
Thừa nhận nỗi đau không đồng nghĩa với đổ lỗi
Một định kiến gia đình về sức khỏe thường bộc lộ ở chỗ cha mẹ dễ chấp nhận đau dạ dày hay rối loạn tiêu hóa hơn những vết thương tâm lý. Sự kháng cự ấy có thể bắt nguồn từ nỗi sợ rằng thừa nhận con đang khổ đồng nghĩa với tự kết tội cách mình nuôi dạy. Nhưng bác sĩ Quân lưu ý sức khỏe tâm thần chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố; không thể quy mọi khó khăn của người trẻ cho cha mẹ, cũng không nên gạt gia đình khỏi bức tranh. Thay đổi cần bắt đầu bằng việc tách cảm xúc của con khỏi phán xét về tính cách: thay vì gọi con yếu đuối, hãy dành chỗ để nghe con nói mình đang buồn, sợ hãi hay kiệt sức. Cha mẹ cũng có thể tự hỏi cách trò chuyện, kỳ vọng và phản ứng trước cảm xúc của con có điều gì cần điều chỉnh. Đó không phải lời thú nhận có lỗi, mà là cơ hội để gia đình nhận diện nhu cầu thật và không để nỗi đau bị phủ nhận thêm.
