An toàn mạng xã hội bắt đầu từ nhận thức: Không có gì “đăng rồi là biến mất”
Kỹ năng số học sinh là tập hợp những hiểu biết, thái độ và thói quen giúp các em sử dụng internet, mạng xã hội và thiết bị thông minh một cách an toàn, tôn trọng người khác và biết tự bảo vệ khỏi lừa đảo trực tuyến, bắt nạt trên mạng và rò rỉ dữ liệu cá nhân. Điều đáng lo là nhiều em vẫn nghĩ mạng chỉ là “thế giới ảo”, nơi mọi thứ có thể gỡ bỏ bất cứ lúc nào, nên đăng gì cũng được. Một trong những sai lầm phổ biến của học sinh là cho rằng những thông tin đăng tải trên mạng chỉ dành cho bạn bè hoặc có thể xóa bỏ hoàn toàn khi cần. Thực tế, dữ liệu có thể tồn tại dưới dạng bản sao, ảnh chụp màn hình và bị người khác dùng lại để bôi nhọ, đe dọa hoặc lừa tiền. Vì vậy, gốc rễ của an toàn mạng xã hội là thay đổi nhận thức: coi mọi thứ đưa lên mạng như “dấu vết lâu dài”, chứ không phải tin nhắn thoáng qua.
Nhận diện link rác, lừa đảo trực tuyến và bảo vệ thông tin cá nhân
Để an toàn mạng xã hội, bước đầu tiên là học cách nói “không” với link lạ và chiêu dụ kiếm tiền nhanh. Một học sinh chia sẻ từng nhận đường dẫn “tham gia cộng đồng online để kiếm tiền chơi game” nhưng đã từ chối vì nhớ lời dặn không bấm vào link lạ. Đây chính là phản xạ số quan trọng: thấy lời mời trúng thưởng, nhận quà miễn phí, kiếm tiền dễ, hãy nghi ngờ trước. Kẻ xấu thường giả danh người quen, giáo viên, nhân viên ngân hàng hoặc tổ chức uy tín để xin thông tin cá nhân, mật khẩu, OTP hoặc dụ đăng nhập vào trang web giả mạo. Học sinh tuyệt đối không chia sẻ họ tên đầy đủ, ngày sinh, địa chỉ nhà, số điện thoại, tên trường lớp, lịch học, thông tin gia đình hay mật khẩu, mã xác thực hai bước cho bất kỳ ai qua mạng. Những dữ liệu này nếu bị lộ có thể bị lợi dụng để giả danh, tiếp cận không an toàn hoặc thực hiện hành vi lừa đảo.
Quản lý lời mời kết bạn, cài đặt quyền riêng tư và bảo vệ gia đình
An toàn mạng xã hội không dừng ở việc tránh link lạ, mà còn nằm ở cách chúng ta mở cửa tài khoản cho người khác. Nhiều học sinh nhận rất nhiều lời mời kết bạn từ người lạ; nhờ được hướng dẫn cách nhận diện rủi ro trên mạng xã hội, có em đã chủ động từ chối những lời mời này. Đó là kỹ năng số học sinh cần luyện: chỉ kết bạn với người mình biết ngoài đời, kiểm tra kỹ avatar, lịch sử bài đăng, và nếu có cảm giác bất thường thì không chấp nhận. Gia đình và nhà trường nên hướng dẫn trẻ cài đặt quyền riêng tư trên mạng xã hội, hạn chế hiển thị công khai danh sách bạn bè, vị trí, số điện thoại hay thông tin học tập. Học sinh cũng cần cân nhắc kỹ trước khi đăng ảnh cá nhân, bạn bè, video trong không gian riêng tư hoặc nội dung cho thấy địa điểm, thói quen sinh hoạt, hoàn cảnh gia đình. Càng ít “manh mối” về đời sống thật trên mạng, nguy cơ bị theo dõi, quấy rối hoặc trộm thông tin càng giảm.
Đối mặt bắt nạt trên mạng và thao túng tâm lý: Im lặng không phải là cách an toàn
Bắt nạt trên mạng là việc dùng công nghệ để đe dọa, xúc phạm, lan truyền thông tin gây tổn thương hoặc cô lập một người. Nó không chỉ là vài câu nói đùa quá trớn, mà có thể bào mòn lòng tự trọng, làm học sinh lo âu, chán học, xa lánh bạn bè. Khi bị quấy rối, phản xạ là muốn đáp trả cho “đã”, nhưng đó lại là cái bẫy. Học sinh được khuyến nghị không trả lời bằng sự tức giận, tránh tranh cãi, thay vào đó chụp màn hình tin nhắn, bài đăng, bình luận, lưu đường dẫn và thông tin tài khoản liên quan để làm bằng chứng. Hãy dùng chức năng chặn, báo cáo nội dung vi phạm trên nền tảng để giảm tiếp xúc với nguồn gây hại. Sai lầm lớn là im lặng vì sợ bị đánh giá; các tổ chức bảo vệ trẻ em khuyến cáo nên tìm kiếm hỗ trợ sớm từ người lớn đáng tin cậy để giảm tác động tiêu cực tới sức khỏe tinh thần. Những buổi sinh hoạt chuyên đề về phòng chống bạo lực mạng và bắt nạt trực tuyến tại các khu dân cư đã cho thấy khi được hướng dẫn, trẻ tự tin hơn trong việc nhận diện thông tin độc hại và nội dung tích cực.
Xây “lá chắn số” bằng sự luyện tập hàng ngày và hỗ trợ từ người lớn
Kỹ năng số học sinh không tự nhiên xuất hiện; nó được hình thành từ việc được dạy, được luyện và được bảo vệ đúng cách. Các buổi sinh hoạt hè về cách dùng internet, AI, chat GPT hợp lý, nhận diện lừa đảo trực tuyến và phòng tránh bắt nạt trên mạng đã giúp nhiều em học mà chơi, chơi mà học, tăng ý thức tự bảo vệ. Cách tiếp cận thông tin qua trò chơi, câu hỏi, video còn lan tỏa hiểu biết này ra cộng đồng, góp phần nâng cao nhận thức tự bảo vệ của trẻ em. Đặc biệt, khi được bố mẹ và anh chị Đoàn thanh niên nhắc nhở thường xuyên, nhiều em đã đủ tự tin từ chối link lạ, lời mời kết bạn đáng ngờ và biết báo lại khi gặp nội dung xấu. Trang bị kỹ năng bảo vệ thông tin cá nhân và sử dụng internet an toàn giúp học sinh chủ động phòng tránh rủi ro trên môi trường mạng xã hội. Kết luận rõ ràng là: muốn an toàn, học sinh phải coi mỗi cú nhấp chuột là một lựa chọn có trách nhiệm – với bản thân, gia đình và cả cộng đồng.
