An toàn số không thể chỉ dựa vào lời cảnh báo
Bảo vệ trẻ trên mạng là việc tạo ra môi trường số an toàn, đồng thời giúp trẻ nhận biết rủi ro, ứng phó và tìm người hỗ trợ mà không sợ bị trách phạt. Đây không phải bài toán có thể giải bằng cách thu điện thoại hay nhắc trẻ “cẩn thận” mỗi ngày. Gần 9/10 trẻ em Việt Nam từ 12 đến 17 tuổi đang sử dụng internet, nên tách trẻ khỏi thế giới số không phải giải pháp phù hợp. Mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin và trò chơi trực tuyến vừa là nơi học tập, kết nối, vừa có thể trở thành điểm tiếp cận của kẻ dụ dỗ, lừa đảo hoặc bắt nạt. AI còn khiến hình ảnh, giọng nói giả mạo khó nhận ra hơn. Vì thế, an toàn mạng cho trẻ phải bắt đầu từ việc thừa nhận các em đang sống trong môi trường số, rồi chuẩn bị cho các em cách tham gia an toàn.
Chiến lược đặt trách nhiệm lên cả hệ thống
Ngày 23-10-2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ký quyết định phê duyệt Chiến lược quốc gia về phát triển trẻ em giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược yêu cầu xây dựng không gian số an toàn, lành mạnh, thân thiện với trẻ em và chủ động phòng ngừa nguy cơ từ công nghệ mới. Đây là hướng đi đúng, nhưng chính sách chỉ có ý nghĩa khi chuyển thành trách nhiệm cụ thể: cơ quan chức năng cần phối hợp phát hiện, xử lý hành vi xâm hại; nhà trường và gia đình cần kết nối với trẻ; doanh nghiệp phải thiết kế nền tảng có cơ chế báo cáo thuận tiện, xử lý nhanh và cảnh báo phù hợp độ tuổi. Bảo vệ trẻ trên mạng không thể bị đẩy hết cho cha mẹ, càng không thể coi trẻ là bên duy nhất phải tự xoay xở trước những hệ thống được người lớn tạo ra.
Các mục tiêu của Chiến lược cũng cần được nhìn như cam kết phải thực hiện, không phải con số để trưng bày: đến năm 2030, 85% học sinh được trang bị kỹ năng số, tăng lên 95% vào năm 2035; tỷ lệ được cung cấp kỹ năng sống tương ứng là 90% và 95%. Đến năm 2027, tất cả xã, phường, đặc khu phải có người phụ trách công tác trẻ em và kênh tiếp nhận, chuyển xử lý thông tin, bảo đảm khả năng tiếp cận Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Những mục tiêu này chỉ tạo khác biệt nếu trẻ biết nơi tìm trợ giúp và người tiếp nhận biết cách hỗ trợ các em.
Dạy kỹ năng, đừng khiến trẻ phải giấu giếm
Cấm đoán có thể tạo cảm giác yên tâm cho người lớn, nhưng không làm rủi ro biến mất. Nếu trẻ bị cấm dùng mạng mà không được giải thích hay tham gia trao đổi, các em có thể lén sử dụng và ngại kể khi gặp sự cố vì sợ bị mắng. Cách bảo vệ tốt hơn là dạy trẻ nhận diện lời mời kết bạn đáng ngờ, không gửi dữ liệu hay hình ảnh riêng tư, dừng liên lạc khi bị đe dọa và tìm người lớn đáng tin cậy. Đó là kỹ năng tự bảo vệ, không phải lời hứa rằng trẻ có thể tự chống chọi mọi nguy hiểm. Gia đình và giáo viên cũng cần biết cách lắng nghe, phản ứng bình tĩnh và hỗ trợ thay vì quy lỗi. Khi trẻ tin rằng mình sẽ được giúp đỡ, khả năng lên tiếng sớm sẽ cao hơn.
Quyền tham gia của trẻ cần hiện diện trong những quyết định về điện thoại, mạng xã hội hay công cụ AI các em sử dụng. Người lớn nên cung cấp thông tin phù hợp lứa tuổi, hỏi trẻ đang gặp gì và xem xét nghiêm túc trải nghiệm của các em. Lắng nghe không có nghĩa là bỏ mặc trẻ tự chọn mọi giới hạn; đó là cách để quy tắc bảo vệ sát thực tế hơn và để trẻ hiểu lý do đằng sau quy tắc. Khi cần tư vấn hoặc báo tin, gia đình, tổ chức và cá nhân có thể liên hệ Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Lá chắn phải có tiếng nói của trẻ
Trẻ em trên không gian mạng cần được bảo vệ bằng nhiều lớp: chính sách có thực thi, nền tảng an toàn hơn, trường học biết hỗ trợ và gia đình duy trì đối thoại. Không lớp nào thay thế được các lớp còn lại. Nếu nền tảng để mặc nội dung độc hại lan truyền, lời dặn của cha mẹ sẽ không đủ; nếu trẻ không được học kỹ năng và sợ bị trách, cơ chế báo cáo cũng khó phát huy tác dụng. Vì vậy, thành công không nên chỉ đo bằng số nội dung bị gỡ hay số quy định được ban hành, mà còn bằng việc trẻ có biết cách tìm trợ giúp và có thể nói thật khi gặp nguy hiểm hay không. Bảo vệ đúng nghĩa vừa giảm nguy cơ, vừa giữ cho trẻ quyền tham gia, học hỏi và phát triển. Muốn trẻ an toàn, người lớn phải làm nhiều hơn là dựng hàng rào: cần tạo một môi trường để trẻ được lắng nghe.
