Gan nhiễm mỡ không chỉ là chuyện của bia rượu
Gan nhiễm mỡ là tình trạng chất béo tích tụ trong tế bào gan, có thể liên quan đến việc uống rượu bia hoặc các rối loạn chuyển hóa và lối sống, kể cả ở người có cân nặng bình thường. Không uống rượu bia không đồng nghĩa với việc gan luôn khỏe mạnh; vóc dáng gầy hay việc tập thể thao cũng không đủ để loại trừ nguy cơ. Điều đáng ngại là tổn thương gan ban đầu có thể diễn tiến âm thầm, chưa gây triệu chứng rõ rệt, nên cảm giác khỏe mạnh không phải căn cứ chắc chắn để chủ quan. Bởi vậy, bảo vệ gan không chỉ là tránh đồ uống có cồn: cần nhìn cả chế độ ăn, thời gian ngồi, giấc ngủ và những lựa chọn đồ uống tưởng như lành mạnh.
Khi cơ thể chuyển hóa cồn, gan tạm thời thay đổi cách xử lý chất dinh dưỡng, trong đó có chất béo; điều này có thể khiến triglyceride tích tụ trong tế bào gan và dẫn đến gan nhiễm mỡ do rượu. Đây là lý do câu hỏi “uống bia ảnh hưởng gan ra sao” không thể chỉ trả lời bằng cảm giác sau một buổi uống. Lượng cồn, tần suất uống, dung tích lon và nồng độ cồn đều có thể liên quan đến mức độ phơi nhiễm.
Bia rượu gây hại theo tiến trình tích lũy
Gan đảm nhận phần lớn quá trình chuyển hóa cồn. Sau khi uống bia, enzyme ở gan chuyển cồn thành acetaldehyde, hợp chất có độc tính cao và có khả năng làm tổn thương ADN cùng protein trong tế bào; sau đó, một enzyme khác tiếp tục chuyển hóa chất này thành acetate ít độc hơn. Trong quãng thời gian trước khi được chuyển hóa, acetaldehyde vẫn có thể gây hại. Uống bia thường xuyên hoặc uống nhiều trong thời gian dài có thể làm mỡ tích tụ, gây viêm và tăng nguy cơ xơ gan.
Gan nhiễm mỡ có thể là thay đổi sớm và thường không biểu hiện rõ. Nếu tiếp tục uống, một số người có thể tiến triển sang viêm gan, tổn thương tế bào và xơ hóa; tổn thương kéo dài còn làm tăng nguy cơ mắc bệnh nghiêm trọng, trong đó có ung thư. Điều này không có nghĩa mọi người uống bia sẽ tiến triển giống nhau, nhưng cho thấy không nên xem việc chưa đau hay chưa mệt là bằng chứng gan không bị ảnh hưởng. Hạn chế hoặc ngừng uống là bước quan trọng để giảm tác nhân gây hại; khả năng phục hồi phụ thuộc mức tổn thương và sức khỏe từng người.
Những thói quen hại gan dễ bị bỏ qua
Rượu bia không phải yếu tố duy nhất. Ăn uống thiếu cân bằng, ít vận động và ngủ không đủ có thể góp phần làm tăng nguy cơ tích tụ mỡ trong gan, kể cả ở người không uống đồ có cồn. Một số thói quen hại gan đáng để rà soát gồm:
- Ăn tối muộn, ăn quá no rồi đi ngủ ngay: nếu lặp lại, nhất là khi khẩu phần dư năng lượng và ít vận động, thói quen này có thể bất lợi cho điều hòa đường huyết và chuyển hóa chất béo.
- Uống nhiều nước ép đóng hộp: một số sản phẩm có đường bổ sung; ngay cả nước ép không thêm đường vẫn có thể nhiều đường tự nhiên và ít chất xơ hơn trái cây nguyên quả. Lượng đường dư, đặc biệt fructose, có thể góp phần thúc đẩy tích tụ mỡ trong gan.
- Tập một buổi nhưng ngồi gần như cả ngày: vận động ít kéo dài có thể ảnh hưởng đến điều hòa đường huyết, độ nhạy insulin và chuyển hóa chất béo. Hãy đứng dậy, đi lại sau những quãng ngồi lâu.
- Ngủ thiếu kéo dài: giấc ngủ không đủ có thể ảnh hưởng đến nhịp sinh học và chuyển hóa năng lượng, từ đó bất lợi cho sức khỏe gan.
Một buổi tập thể thao không xóa hết tác động của nhiều giờ ngồi yên; tương tự, thức uống có hình ảnh “tốt cho sức khỏe” không mặc nhiên là lựa chọn phù hợp nếu dùng thường xuyên và quá nhiều. Ăn trái cây nguyên quả thay cho nước ép đóng hộp là thay đổi thiết thực để bổ sung chất xơ và tránh nạp đường quá nhanh.
Bảo vệ gan bằng thay đổi bền vững và kiểm tra khi cần
Thay vì chờ cơ thể phát tín hiệu, hãy bắt đầu từ những việc có thể duy trì: hạn chế hoặc ngừng rượu bia, ăn cân bằng, giảm đồ uống nhiều đường, tăng vận động trong ngày và giữ giờ ngủ ổn định. Người trưởng thành thường được khuyến nghị ngủ ít nhất 7 tiếng mỗi đêm. Nếu đã có bệnh gan, đang mang thai hoặc dùng thuốc có thể tương tác với cồn, cần làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế về việc kiêng rượu bia.
Không có một mẹo sinh hoạt nào bảo đảm loại bỏ hoàn toàn nguy cơ, và người có cân nặng bình thường vẫn có thể tích tụ mỡ trong gan. Vì vậy, duy trì lối sống lành mạnh và kiểm tra sức khỏe định kỳ, nhất là khi có yếu tố nguy cơ, là cách hợp lý để phát hiện bất thường sớm và trao đổi với nhân viên y tế về hướng xử lý phù hợp. Kết luận cần nhớ rất rõ: gan có thể bị tổn thương mà không báo trước, nên đừng chỉ chăm sóc gan bằng cách tránh rượu bia; hãy đánh giá cả những gì bạn uống, ăn, làm và thời gian bạn nghỉ ngơi.
