Từ làng Cót hiếu học đến nữ giáo sư Toán học đầu tiên
Hoàng Xuân Sính là một nữ giáo sư toán học, nhà khoa học và nhà giáo dục Việt Nam, người được biết đến với tư cách nữ giáo sư Toán học đầu tiên của nước ta, đồng thời là phụ nữ nước ngoài đầu tiên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ quốc gia về Toán học tại Paris, và sau đó trở thành hiệu trưởng đại học, bền bỉ gắn bó với khoa học tới tuổi 93.
Điều đáng nói nhất ở Hoàng Xuân Sính không phải chỉ là “lần đầu tiên”, mà là cách bà biến mọi cột mốc thành bước đệm cho cộng đồng. Sinh ra tại làng Cót – vùng đất khoa bảng nổi tiếng phía Tây kinh thành Thăng Long xưa, nay thuộc phường Yên Hòa, Hà Nội – bà thừa hưởng cả truyền thống hiếu học lẫn ý thức trách nhiệm với xã hội. Trong bối cảnh chiến tranh và thiếu thốn, lựa chọn lao vào con đường toán học của bà là một tuyên ngôn: tri thức không được phép đầu hàng hoàn cảnh. Chính tinh thần ấy đã định hình mọi quyết định sau này – từ nghiên cứu ở Pháp đến cải cách giáo dục khi trở về.
Từ tiệm may Hàng Bông đến luận án Tiến sĩ quốc gia Paris
Ít ai ngờ nữ giáo sư toán học tương lai từng là một “thợ may bất đắc dĩ” ở tuổi 15, khi hiệu may gia đình trên phố Hàng Bông thiếu người làm. Thay vì coi đó là lối rẽ ngoài ý muốn, Hoàng Xuân Sính biến nó thành cơ hội thử nghiệm tư duy khác biệt: bà nâng cổ áo dài cao hơn, tạo đường eo mềm mại, khiến khách hàng thích thú và chấp nhận sự đổi mới. Sự kiện nhỏ ấy cho thấy một phẩm chất sẽ theo bà suốt đời: không chấp nhận khuôn mẫu sẵn có. Khi nhiều phụ nữ cùng thời còn khó tiếp cận đại học, bà dám đi xa hơn: sang Pháp du học, rồi chinh phục các nấc thang học thuật để trở thành người phụ nữ nước ngoài đầu tiên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ quốc gia về Toán học tại Paris.
Dưới sự hướng dẫn của nhà toán học Alexander Grothendieck, công trình của bà khai sinh khái niệm “Bất biến Sính” (Sính invariant), được giới toán học quốc tế ghi nhận. Đây không chỉ là vinh dự cá nhân, mà là lời khẳng định âm thầm nhưng mạnh mẽ rằng người Việt hoàn toàn có thể tạo ra khái niệm mới trong khoa học chứ không chỉ đi sau học hỏi. Hành trình từ đường kim mũi chỉ đến bất biến toán học cho thấy sự bền bỉ đáng nể: muốn bứt ra khỏi định kiến, phụ nữ không chỉ học giỏi, mà còn phải dám mang dấu ấn tư duy riêng vào lĩnh vực mình theo đuổi.
Người mở đường cho đại học tư thục và tư duy giáo dục mới
Sự lựa chọn quan trọng nhất của Hoàng Xuân Sính là quyết định trở về Việt Nam giữa lúc đất nước còn trong khói lửa để giảng dạy và nghiên cứu, thay vì ở lại môi trường khoa học thuận lợi hơn tại Pháp. Chính lựa chọn “đi về” này mở ra một chương khác trong hành trình tiên phong của bà. Năm 1988, khi cơ chế còn bao cấp và khái niệm đại học tư thục hầu như chưa hiện diện trong tư duy quản lý, bà cùng cộng sự sáng lập Trường Đại học Thăng Long – ngôi trường ngoài công lập đầu tiên tại Việt Nam. Việc trở thành hiệu trưởng đại học trong bối cảnh đó không chỉ là thành tựu cá nhân; nó là một mũi khoan vào tư duy “chỉ có nhà nước mới làm giáo dục”.
Trong vai trò hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Thăng Long, bà áp dụng những quyết định mà nhiều người khi ấy coi là “đi trước thời đại”: cho sinh viên chọn một trong ba ngoại ngữ Anh, Pháp, Nga, thay vì chỉ học tiếng Nga như các trường công; đồng thời dạy song song Kế toán Việt Nam, Kế toán Mỹ và Kế toán Pháp để chuẩn bị cho một nền kinh tế mới. Một câu nói của bà đáng để suy ngẫm: bà hiểu rằng “trong tương lai không thể thế được” nếu chỉ giữ mô hình kế toán của nền kinh tế kế hoạch. Bản chất của cải cách giáo dục, qua trường hợp Hoàng Xuân Sính, là dám dạy cái mà tương lai cần, không phải cái mà hiện tại thấy an toàn.
Người truyền cảm hứng cho phụ nữ khoa học và các thế hệ trẻ
Hành trình của hoàng xuân sính không dừng lại ở các danh hiệu. Bà góp phần quan trọng trong việc thành lập giải thưởng Kovalevskaya tại Việt Nam – giải thưởng tôn vinh các tài năng khoa học nữ. Khi một nữ giáo sư toán học chủ động vun nền cho phụ nữ khoa học khác, đó là lúc thành tựu cá nhân chuyển hóa thành cơ hội cộng đồng. Điều này cho thấy bà ý thức rõ ràng: nếu phụ nữ chỉ xuất hiện như một ngoại lệ xuất chúng, trần kính vẫn còn nguyên. Phải có cơ chế, giải thưởng, môi trường để nhiều người phụ nữ khác tiếp bước. Ở đây, Hoàng Xuân Sính không chọn trở thành biểu tượng lẻ loi, mà lặng lẽ xây nền cho một thế hệ nữ khoa học gia mới.
Tuổi 93, bà vẫn minh mẫn, khỏe mạnh và tiếp tục hoạt động khoa học. Hồi tháng 5, bà hiếm hoi xuất hiện trong buổi giao lưu về bộ phim tài liệu kể về cuộc đời mình. Việc bộ phim “Giáo sư Hoàng Xuân Sính” của đạo diễn Đỗ Thị Huyền Trang được chọn chiếu mở màn Liên hoan phim tài liệu Châu Âu – Việt Nam lần thứ 16, vào 19h ngày 18/9 tại Hà Nội và TP.HCM, với vé miễn phí phục vụ công chúng, cho thấy câu chuyện đời bà đã vượt khỏi phạm vi giới toán học. Đó không còn là chân dung một nhà khoa học, mà là một bài học sống động về lòng yêu nước, sự kiên định với tri thức và sức bền của lý tưởng giáo dục.
Kết luận: Di sản của một trí tuệ vượt biên giới
Nhìn lại, di sản lớn nhất của Hoàng Xuân Sính không chỉ là việc bà trở thành nữ giáo sư toán học đầu tiên, bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ quốc gia Paris, hay giữ vai trò hiệu trưởng đại học tiên phong. Cốt lõi nằm ở chỗ bà chứng minh rằng một trí tuệ Việt Nam, xuất thân từ làng Cót hiếu học, có thể đi xa đến Paris, tạo ra khái niệm toán học mang tên mình rồi tự nguyện trở về để mở lối cho giáo dục trong nước. Ở tuổi 93 vẫn minh mẫn, khỏe mạnh và gắn bó khoa học, bà là lời nhắc rằng khoa học không phải cuộc chạy nước rút mà là hành trình trọn đời. Trong thời đại nhiều người dễ thỏa hiệp với giới hạn, câu chuyện của Hoàng Xuân Sính là lời mời gọi chúng ta đặt tiêu chuẩn cao hơn cho bản thân – và cho nền giáo dục mà chúng ta mong muốn.
