An toàn số phải bắt đầu từ năng lực tự bảo vệ
An toàn số cho học sinh là khả năng nhận biết rủi ro trên môi trường trực tuyến, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm kiếm hỗ trợ khi gặp nguy hiểm. Đây không thể chỉ là bài học ứng phó sau sự cố: trẻ cần được rèn kỹ năng thường xuyên, còn các nền tảng phải có trách nhiệm giảm thiểu nguy cơ ngay trong cách thiết kế dịch vụ. Sáng 26/10/2026, hai chương trình giáo dục kỹ năng an toàn số diễn ra tại Trường THCS Kim Tân và Trường THPT Nguyễn Huệ ở Lào Cai, thu hút hơn 3.100 học sinh. Quy mô ấy cho thấy nhà trường có thể đưa chủ đề gần với đời sống số của học sinh vào hoạt động giáo dục, thay vì xem đây là việc riêng của gia đình. Nhu cầu đó ngày càng cấp thiết khi mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo mở rộng cơ hội học tập, kết nối nhưng cũng làm tăng nguy cơ lộ thông tin, lừa đảo, bắt nạt và tiếp xúc nội dung không phù hợp. Dạy trẻ tự bảo vệ là nền tảng cần thiết, song không thể biến thành cách chuyển toàn bộ trách nhiệm sang các em.
Lào Cai biến kỹ năng số thành bài học thực tế
Tại THCS Kim Tân, khoảng 1.600 học sinh tham gia chương trình “Teen Safety School Tour 2026 - An toàn số cho em”, thuộc chiến dịch “Vaccine Số”. Chương trình dùng tình huống thực tế và hoạt động tương tác để giúp các em nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sử dụng Internet có trách nhiệm. Ở THPT Nguyễn Huệ, chiến dịch “Không một mình - Kết nối không tổn thương” nhận được sự hưởng ứng của 1.537 học sinh và 66 giáo viên. Hoạt động “5 phút cùng em” tạo không gian trao đổi về dấu hiệu bất thường trong quan hệ trực tuyến, nguy cơ bị dụ dỗ, thao túng, bắt nạt hay phát tán thông tin riêng tư. Học sinh cũng được nhắc chủ động tìm đến gia đình, thầy cô và lực lượng chức năng khi cần. Đó là cách tiếp cận đáng nhân rộng: kỹ năng số học sinh không chỉ là ghi nhớ quy tắc, mà phải bao gồm khả năng lên tiếng và xin giúp đỡ. Sự phối hợp giữa công an, ngành giáo dục, nhà trường và cộng đồng cần được duy trì để bài học trong trường nối tiếp thành sự hỗ trợ ngoài đời.
Bảo vệ trẻ em mạng không thể chỉ trông vào gia đình
Nếu trẻ phải tự tránh mọi cạm bẫy trong khi nền tảng không chịu trách nhiệm về sản phẩm và nội dung, nỗ lực giáo dục sẽ luôn chạy sau rủi ro. Chuyên gia Nguyễn Thành Phong kêu gọi buộc doanh nghiệp chủ động nhận diện nguy cơ, thiết kế dịch vụ an toàn và chịu sự giám sát của cơ quan chuyên trách. Canada công bố Bộ Quy tắc bảo vệ quyền riêng tư dành riêng cho trẻ em ngày 20/10. Quy tắc nhấn mạnh thông tin phù hợp với độ tuổi, quyền yêu cầu sửa hoặc xóa dữ liệu và mặc định tắt theo dõi vị trí, chia sẻ dữ liệu với bên thứ ba. Đây là hướng đáng tham khảo vì đặt trách nhiệm vào thiết kế dịch vụ, thay vì chỉ dặn trẻ cẩn thận. Với an toàn mạng xã hội, chuyên gia đề xuất một cơ quan đủ thẩm quyền giám sát và ràng buộc các nền tảng xuyên biên giới phát hiện, xử lý nội dung độc hại tại Việt Nam, kèm chế tài đủ sức răn đe. Xác minh độ tuổi cũng cần bảo vệ quyền riêng tư: cấm đoán đơn thuần dễ bị vượt qua, còn thu thập dữ liệu quá mức có thể tạo thêm nguy cơ.
Quản trị AI và giáo dục phải đi cùng nhau
AI có thể hỗ trợ phát hiện nội dung độc hại, nhưng không nên được trao quyền quyết định những vấn đề quan trọng mà thiếu kiểm duyệt của con người. Chuyên gia đề nghị xây dựng khung quản trị AI có trách nhiệm, bao quát cả mô hình ngôn ngữ lớn mã nguồn mở lẫn mã nguồn đóng được triển khai tại Việt Nam, đồng thời đưa kỹ năng số và ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân vào nhà trường trên phạm vi toàn quốc. Hướng đi này đòi hỏi chính sách cân bằng: nghĩa vụ bảo vệ phải tăng theo mức rủi ro của dịch vụ; thuật toán đề xuất nội dung cần minh bạch hơn; nội dung do AI tạo ra nên được gắn nhãn; và trẻ cần có quy trình hỗ trợ khi rơi vào khủng hoảng. Cơ chế giám sát độc lập, khiếu nại rõ ràng và xác minh tuổi tôn trọng quyền riêng tư cũng cần được tính đến. Kết luận không nên là chọn giữa giáo dục và quản lý nền tảng. Trường học giúp học sinh nhận biết nguy cơ, còn doanh nghiệp và cơ quan quản lý phải làm cho môi trường trực tuyến an toàn hơn từ gốc. Chỉ khi hai trách nhiệm ấy cùng được thực hiện, bảo vệ trẻ em mạng mới vượt khỏi khẩu hiệu.
