Đủ điện qua phép thử khắc nghiệt
An ninh năng lượng là khả năng duy trì nguồn điện ổn định, kể cả khi nhu cầu tăng đột biến hoặc nhiên liệu và nguồn phát gặp gián đoạn. Năm 2026, hệ thống điện Việt Nam đã vượt qua một phép thử lớn: nắng nóng kéo dài, thủy điện suy giảm và thị trường nhiên liệu quốc tế bất ổn. Tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia ngày 10/11, Thứ trưởng Công Thương Nguyễn Việt Sơn đánh giá đây là năm đặc biệt khó khăn đối với hệ thống điện. Dù vậy, Việt Nam không để xảy ra thiếu điện trên diện rộng, không phải cắt điện luân phiên và vẫn duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đây là kết quả đáng ghi nhận, bởi một khu phố mất điện trong ngày nóng có thể làm gián đoạn điều hòa, thang máy, công việc và cả dây chuyền sản xuất. Nhưng bảo đảm được điện trong một năm căng thẳng chưa đồng nghĩa rủi ro đã qua.
Công suất tiêu thụ toàn quốc chạm đỉnh 57.537 MW ngày 24/6; điện sản xuất và nhập khẩu cả năm ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng trên 10%. Ở miền Bắc, nhu cầu điện tháng 5 và tháng 6 lần lượt tăng 14,7% và 17,5% so với cùng kỳ. EVN ứng phó bằng cách dự trữ nhiên liệu, tối ưu công suất nhà máy, tăng nhập khẩu điện và lắp thêm pin lưu trữ. Thành công trước mắt đến từ việc huy động nhiều biện pháp cùng lúc, chứ không phải hệ thống bỗng dưng có dư địa rộng rãi.
Nhu cầu tăng, rủi ro tập trung vào giờ cao điểm
Bài toán khó hơn nằm ở tốc độ nhu cầu điện tăng trong lúc hệ thống đã phải chạy sát giới hạn vào những thời điểm nóng nhất. Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn dự báo 2027 và 2028 sẽ là các năm khó khăn, khi nhu cầu sử dụng điện có thể tăng khoảng 10% so với nền năm 2026, còn các nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành. Điều đáng lo không chỉ là tổng sản lượng điện cả năm, mà là có đủ công suất đúng giờ cao điểm hay không. Một hệ thống có thể cân đối sản lượng bình quân nhưng vẫn thiếu điện cục bộ trong vài giờ nóng gay gắt.
Miền Bắc là điểm nóng rõ nhất: công suất cực đại năm 2027 được dự báo trong khoảng 32.693–34.865 MW, cao hơn mức đỉnh khoảng 30.000 MW của năm 2026. Trong khi đó, đường dây truyền tải điện từ miền Trung ra miền Bắc đã vận hành gần giới hạn 5.000–5.200 MW; nếu các trạm biến áp 500 kV tại Bắc Ninh, Thái Bình và Hải Phòng chậm đóng điện, việc cấp điện buổi tối mùa hè sẽ khó hơn. Khu công nghiệp, nhà máy, trung tâm dữ liệu, đô thị và phương tiện điện hóa đều làm phụ tải tăng thêm. Vì vậy, nguy cơ thiếu điện Việt Nam không thể được đánh giá chỉ bằng số nhà máy mới, mà còn phải nhìn vào lưới truyền tải và khả năng đáp ứng đúng lúc.
Nguồn mới chậm, đầu tư và dự phòng phải đi cùng nhau
Nguồn cung điện giai đoạn tới chịu sức ép kép: dự án mới chưa bổ sung kịp, còn hệ thống phải huy động vốn lớn để mở rộng nguồn và lưới. EVN dự kiến đầu tư khoảng 830.000 tỷ đồng trong bốn năm tới, bình quân 166.000 tỷ đồng mỗi năm — quy mô lớn nhất từ trước đến nay của tập đoàn và cao hơn khoảng 69% so với giai đoạn trước. Đây không phải khoản chi có thể thay thế bằng lời kêu gọi tiết kiệm hay điều hành ngắn hạn. Chậm dự án nguồn, lưới hoặc hạ tầng nhiên liệu đều có thể khiến phần công suất trên giấy không chuyển thành điện sẵn sàng phục vụ phụ tải.
Dự phòng thủy điện cũng không thể mặc định: khoảng 25% sản lượng điện hệ thống đến từ thủy điện, nhưng việc huy động phụ thuộc lượng nước về hồ; 30 trong 48 hồ được dự báo có nguy cơ không tích đủ mực nước dâng bình thường vào cuối năm. Các bộ liên quan thống nhất giữ nước đến hết quý I/2027, đồng thời tính toán lượng xả cần thiết cho sản xuất và sinh hoạt ở hạ du. EVN dự kiến bổ sung khoảng 930 MW pin lưu trữ trong năm 2027 và hướng tới hoàn thành 15 dự án nguồn, tổng công suất 6.066 MW, đến năm 2030. Lưu trữ và nguồn linh hoạt cần được xem là phần thiết yếu của kế hoạch, không phải giải pháp trang trí bên cạnh nhà máy mới.
An ninh năng lượng còn gắn với khả năng chống chịu trước cú sốc nhiên liệu. Tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng sơ cấp được ước tính xấp xỉ 44%, trong khi một số nguồn truyền thống trong nước suy giảm. Nắng nóng và xung đột tại Trung Đông đã cho thấy thời tiết cực đoan có thể đồng thời xảy ra với gián đoạn nguồn nhiên liệu và chi phí nhập khẩu tăng. Do đó, đa dạng hóa nguồn, dự trữ hợp lý, hoàn thiện lưới và quản lý nhu cầu phải tiến triển song song.
Thành quả hôm nay phải dẫn tới chuẩn bị sớm
Việt Nam đã giữ được nguồn điện trong một năm thử thách, nhưng không nên nhầm kết quả ấy với sự bảo đảm cho các mùa cao điểm sắp tới. Nhu cầu tiếp tục tăng, các nguồn điện nền mới chậm bổ sung, lưới truyền tải có điểm nghẽn và thủy điện phụ thuộc thời tiết. Cách chuẩn bị hợp lý là đẩy nhanh các dự án nguồn và trạm biến áp, mở rộng lưu trữ, củng cố dự phòng nhiên liệu và điều hành phụ tải, đồng thời theo sát tiến độ thay vì chỉ dựa vào dự báo tổng sản lượng. Giai đoạn 2027–2028 sẽ cho thấy hệ thống có chuyển được những kế hoạch đầu tư thành công suất khả dụng hay không. Đủ điện hôm nay là thành quả; bảo đảm nguồn cung ngày mai mới là thước đo thực chất của an ninh năng lượng.
