Một hiện tượng khí hậu, hai sức ép thiết yếu
El Niño là hiện tượng nhiệt độ mặt nước biển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường, làm thay đổi mưa và dòng chảy, từ đó gây sức ép lên sản xuất điện và nguồn nước sinh hoạt. Với El Niño Việt Nam được dự báo mạnh đến rất mạnh đầu năm 2027, đây không còn là rủi ro riêng của ngành điện hay nông nghiệp: hai hệ thống cùng phụ thuộc vào lượng nước sẵn có.
Tại hội thảo về an ninh nguồn nước trong bối cảnh El Niño và biến đổi khí hậu, các chuyên gia cảnh báo tình hình thủy văn sắp tới đáng lo ngại. Nhiệt độ mặt biển vùng Nino 3.4 cao hơn mức bình thường 2,5 độ C; xác suất El Niño duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh từ tháng 1 đến tháng 3/2027 được dự báo trên 83%. Những con số này chưa khẳng định sẽ xảy ra khủng hoảng, nhưng đủ để đòi hỏi chuẩn bị sớm.
Tác động đã có dấu hiệu rõ: mưa mùa năm 2026 tại nhiều lưu vực thiếu hụt khoảng 40%, trong khi dòng chảy giảm gần 30%. Mùa mưa kết thúc sớm còn làm giảm khả năng tích trữ nước ngọt và bổ cập nước dưới đất, đe dọa nước dùng cho sinh hoạt và sản xuất trong mùa khô 2026–2027. Với người dân, đó là nguy cơ thiếu nước thực tế, không chỉ là một cảnh báo khí tượng.
Rủi ro thiếu điện phụ thuộc cả nước, nhiên liệu và điều độ
Mưa ít không đồng nghĩa sản lượng thủy điện sẽ giảm theo cùng tỷ lệ. Lượng nước thực tế về từng hồ, nước tích trữ, quy trình vận hành và nhu cầu ở hạ du đều quyết định mức ảnh hưởng. Nhưng khi thủy văn bất lợi kéo dài, hệ thống có thể phải tăng huy động nhiệt điện hoặc nguồn thay thế, kéo theo nhu cầu nhiên liệu và chi phí vận hành cao hơn. Vì vậy, thiếu hụt nguồn điện là một kịch bản cần phòng ngừa, không phải kết quả đã được xác nhận.
Quy mô bài toán không nhỏ: trong chín tháng đầu năm 2026, điện sản xuất và nhập khẩu đạt 265,79 tỷ kWh, tăng 9,3% so với cùng kỳ năm trước. Thủy điện đóng góp 25,8% sản lượng huy động, còn nhiệt điện than chiếm 49,9%. Thủy điện vừa phát điện, vừa giúp cân bằng hệ thống khi nhu cầu cao hoặc nguồn tái tạo biến động; thiếu nước vì thế có thể làm giảm cả sản lượng lẫn độ linh hoạt.
Phương án hợp lý không phải phát điện tối đa ngay khi có nước, cũng không phải tích nước bất kể nhu cầu hạ du. Cần “tích nước chủ động, phát điện có chọn lọc”, tuân thủ an toàn hồ đập và quy trình liên hồ. Song song, chuẩn bị nhiên liệu cho năm 2027 phải tính đến nhiều kịch bản về giá, tiến độ giao hàng và nguy cơ gián đoạn. Kịch bản thủy văn cũng cần được cập nhật theo mưa thực tế, dòng chảy và dự báo mới nhất.
Phía Nam cần kế hoạch nước đi cùng kế hoạch điện
Ở phía Nam, nguy cơ không chỉ là lượng nước ngọt suy giảm mà còn là xâm nhập mặn diễn biến phức tạp trong giai đoạn đầu năm 2027. Khi mùa mưa kết thúc sớm, nguồn nước mặt khó tích trữ hơn, còn nước dưới đất được bổ cập ít hơn. Hệ quả có thể chạm trực tiếp đến hộ gia đình, sản xuất nông nghiệp và các hoạt động cần nước ổn định. Bởi vậy, giữ nước cho phát điện mà bỏ qua nhu cầu sinh hoạt, tưới tiêu và dòng chảy hạ du sẽ là cách xử lý thiếu tầm nhìn.
Quản lý cần dựa trên dữ liệu quan trắc và dự báo, thay vì chờ đến khi hồ xuống thấp hoặc mặn lấn sâu mới ứng phó. Cơ sở dữ liệu, quan trắc tự động, viễn thám, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ cảnh báo sớm hạn hán, xâm nhập mặn, vận hành hồ chứa và phân bổ nước theo nhu cầu thực tế. Giá trị của chuyển đổi số nằm ở việc giúp quyết định điều tiết đến sớm hơn và sát tình hình hơn, chứ không thay thế trách nhiệm phối hợp giữa các đơn vị quản lý.
Các kịch bản điện và nước vì thế phải được xây dựng song song từ những tháng cuối năm 2026, như yêu cầu nhận diện sớm rủi ro cộng hưởng và chủ động phối hợp giải pháp. Điều đó có nghĩa là một quyết định xả hồ cần được xem xét cùng nhu cầu điện, nước hạ du và dự báo mùa khô; còn kế hoạch cấp nước phải tính đến khả năng huy động các nguồn điện khi thủy điện bị hạn chế. An ninh nguồn nước và an toàn cung ứng điện không phải hai mục tiêu cạnh tranh nếu điều hành dựa trên dữ liệu và có thứ tự ưu tiên rõ ràng.
Chuẩn bị trước để tránh bị động
Cảnh báo El Niño không phải dự báo chắc chắn sẽ thiếu điện. Nhưng lấy sự bất định làm lý do trì hoãn sẽ khiến cả ngành điện lẫn các địa phương dễ rơi vào thế chạy theo khủng hoảng. Việc cần làm ngay là rà soát các kịch bản thủy văn và cung ứng điện, chuẩn bị nhiên liệu, bảo vệ dung tích nước có giá trị dự phòng, đồng thời xác định nhu cầu thiết yếu ở hạ du.
Bài toán năm 2027 không thể giải quyết bằng một chỉ tiêu sản lượng điện hay một kế hoạch chống hạn riêng lẻ. Cần cập nhật dự báo liên tục, phối hợp vận hành hồ chứa, theo dõi xâm nhập mặn và phân bổ nguồn nước theo tình hình thực tế. Nếu chuẩn bị đồng bộ từ cuối năm 2026, El Niño vẫn là một phép thử khó, nhưng không nhất thiết biến thành cú sốc kép đối với nguồn điện và nước sinh hoạt.
