Sầu riêng tươi khu vực và cuộc chơi logistics mới hướng về Trung Quốc
Cuộc đua xây dựng tuyến đường logistics sầu riêng trong khu vực là nỗ lực của các nước Đông Nam Á nhằm vận chuyển sầu riêng tươi qua nhiều biên giới trong 3–4 ngày bằng đường bộ, giảm chi phí logistics và đưa loại trái cây được người tiêu dùng Trung Quốc ưa chuộng đến thị trường tỷ dân với mức giá cạnh tranh hơn, qua đó tái định hình hành lang giao thương Đông Nam Á và cán cân thương mại sầu riêng Trung Quốc. Điểm đáng nói là động lực của cuộc chơi này không đến từ các nhà quy hoạch giao thông truyền thống, mà từ nhu cầu xuất khẩu nông sản có giá trị cao. Malaysia đang đàm phán với Thái Lan, Lào, Việt Nam và Campuchia để thiết lập các tuyến vận chuyển sầu riêng tươi bằng đường bộ sang Trung Quốc, với kỳ vọng giảm chi phí logistics và mở rộng lựa chọn cho doanh nghiệp xuất khẩu. Khi hạt giống lợi nhuận từ sầu riêng tươi khu vực được gieo, cả hệ thống hạ tầng xuyên biên giới đang phải điều chỉnh theo.
Malaysia bước vào đường đua: từ bầu trời xuống đường bộ
Malaysia không chấp nhận đứng ngoài cuộc chơi sầu riêng tươi khu vực; nước này đang chuyển trọng tâm từ vận tải hàng không đắt đỏ sang xây dựng hành lang giao thương Đông Nam Á bằng đường bộ. Tại phiên chất vấn ở Quốc hội ngày 20/10, Bộ trưởng Nông nghiệp và An ninh Lương thực Datuk Seri Mohamad Sabu khẳng định một chuyến vận chuyển bằng đường bộ có thể kéo dài khoảng 3–4 ngày, được xem là khung thời gian chấp nhận được để giữ độ tươi của sầu riêng khi đến tay người mua Trung Quốc. Câu chuyện ở đây là bài toán chi phí và sức mua. Người tiêu dùng Trung Quốc ưa chuộng sầu riêng nhưng giá bán vẫn là rào cản tiếp cận. Nếu Malaysia không nhanh chóng tìm tuyến đường logistics sầu riêng hiệu quả hơn, lợi thế sẽ nghiêng về các đối thủ đã quen với đường bộ và đường biển. Việc phối hợp giữa Bộ Nông nghiệp, Ngoại giao và Giao thông vận tải để đàm phán với bốn quốc gia láng giềng cho thấy Malaysia hiểu rằng logistics giờ là chiến lược thương mại, không chỉ là vấn đề vận chuyển.
Cạnh tranh với các nước xuất khẩu: vừa hợp tác vừa đấu tay đôi
Điểm trớ trêu của kế hoạch là Malaysia phải hợp tác chính với những đối thủ đang cạnh tranh trực tiếp trong thương mại sầu riêng Trung Quốc. Việt Nam, Thái Lan, Lào và Campuchia đều đã có hoạt động đưa sầu riêng vào thị trường này, nên bất kỳ hành lang giao thương Đông Nam Á mới nào cũng là sân chơi vừa chia sẻ lợi ích, vừa tranh giành lợi thế. Theo Bộ trưởng Mohamad Sabu, việc tìm kiếm các tuyến vận tải hiệu quả hơn có thể góp phần giải quyết vấn đề chi phí và tạo điều kiện đưa sầu riêng tươi đến thị trường tiêu thụ lớn này thuận lợi hơn. Nhưng để làm được, các nước phải thống nhất cơ chế vận chuyển xuyên biên giới, từ kiểm soát thời gian, điều kiện bảo quản, đến thủ tục hải quan. Đây không còn là chuyện một quốc gia tối ưu chuỗi cung ứng riêng, mà là thiết kế tuyến đường logistics sầu riêng chung trên nền lợi ích chồng lấn. Ai kiểm soát được tốc độ và chi phí sẽ nắm lợi thế trong phân khúc sầu riêng tươi cao giá, dù phải chia đường với đối thủ.
Hạ tầng xuyên biên giới được dẫn dắt bởi nông sản giá trị cao
Thay vì xuất phát từ nhu cầu vận tải hàng hóa tổng hợp hay hành khách, các đề xuất tuyến đường bộ mới đang được thiết kế xoay quanh một mặt hàng duy nhất: sầu riêng tươi. Malaysia phối hợp với cơ quan ngoại giao và giao thông để bàn về cơ chế vận chuyển với bốn quốc gia trong khu vực, cho thấy nông sản giá trị cao có thể trở thành chất xúc tác cho phát triển hạ tầng xuyên biên giới. Bên cạnh đường bộ, Malaysia còn xem xét đường biển, đường sắt và tiếp tục tính toán với đường hàng không nhằm đa dạng hóa phương thức xuất khẩu. Tuy nhiên, thời gian vận chuyển dài của đường biển khiến phương án này kém phù hợp với nhu cầu sầu riêng tươi, trong khi đường sắt và hàng không lại đặt ra bài toán chi phí. Thực tế này buộc các nước phải suy nghĩ lại về cách quy hoạch hành lang giao thương Đông Nam Á: thay vì xây hạ tầng rồi mới tìm hàng hóa, họ đang dùng dòng chảy sầu riêng tươi khu vực để định hình tuyến đường ngay từ đầu.
Tương lai hành lang sầu riêng: cơ hội và rủi ro cho khu vực
Hiện các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra, chưa có tuyến mới nào chính thức được triển khai, và Malaysia cần hoàn tất quá trình thống nhất trước khi đánh giá khả năng vận hành thực tế. Đây là giai đoạn mà mỗi quốc gia phải tính kỹ: tham gia hành lang sầu riêng tươi khu vực để hưởng lợi từ dòng hàng, hay giữ ưu thế riêng bằng những tuyến độc lập. Nếu các thỏa thuận được hoàn tất, doanh nghiệp Malaysia sẽ có thêm lựa chọn tổ chức chuỗi cung ứng sầu riêng sang Trung Quốc, giảm phụ thuộc vào vận tải hàng không và cải thiện khả năng cạnh tranh. Nhưng cùng lúc, Việt Nam, Thái Lan, Lào và Campuchia cũng có cơ hội bám vào các tuyến này để tăng tốc xuất khẩu. Kết luận rõ ràng là: ai coi logistics là chiến lược thương mại, chứ không chỉ là chi phí phụ trợ, sẽ là người hưởng lợi lớn nhất từ làn sóng thương mại sầu riêng Trung Quốc đang bùng nổ.
