AI hỗ trợ nhận diện giao dịch đáng ngờ
AI chống lừa đảo trong ngân hàng là việc dùng hệ thống phân tích dữ liệu và nhận diện dấu hiệu bất thường để cảnh báo hoặc hỗ trợ ngăn chặn giao dịch có nguy cơ gây thiệt hại cho khách hàng. Giá trị của công nghệ này không nằm ở lời hứa loại bỏ mọi vụ lừa đảo, mà ở khả năng giúp ngân hàng phản ứng nhanh hơn trong môi trường giao dịch tức thời. Tại hội thảo chuyên đề về ngân hàng số đáng tin cậy trong khuôn khổ Smart Banking 2026, các đại biểu bàn về cách thúc đẩy đổi mới thanh toán song song với phòng chống gian lận. Một minh chứng thực tế là hệ thống SIMO đã phát cảnh báo tới 6 triệu lượt khách hàng; hơn 2 triệu lượt người dừng hoặc hủy giao dịch sau cảnh báo, góp phần giữ lại khoảng 7.600 tỷ đồng. Đây là kết quả đáng kể, nhưng cũng nhắc rằng cảnh báo chỉ phát huy tác dụng khi người nhận kịp thời chú ý và hành động.
Thanh toán số phát triển, thủ đoạn cũng biến đổi
Sự tiện lợi của chuyển tiền tức thời và thanh toán QR đang làm thay đổi thói quen giao dịch. Trong 8 tháng đầu năm 2026, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng hơn 35% so với cùng kỳ; giao dịch qua Internet tăng hơn 46%, còn giao dịch qua điện thoại di động tăng 35%. Đà tăng ấy làm cho thanh toán số trở thành một phần thiết yếu của đời sống, nhưng mở rộng quy mô mà không tăng bảo vệ sẽ khiến nhiều người dễ bị tổn thương hơn. Gian lận thanh toán cũng không còn giới hạn ở những tin nhắn giả mạo đơn giản. Kẻ gian có thể dùng AI giả giọng nói hoặc khuôn mặt, dựng kịch bản lừa đảo theo từng cá nhân, mua bán tài khoản ngân hàng và chuyển tiền qua nhiều tài khoản trung gian. Khi giao dịch hoàn tất chỉ trong vài giây, thời gian xử lý cảnh báo cũng trở thành một phần của cuộc đua. Vì vậy, đổi mới không thể chỉ được đánh giá bằng tốc độ hay số tính năng mới.
Ngân hàng phải thiết kế an toàn từ đầu
Ngân hàng ứng dụng AI không nên chỉ dựa vào một mô hình phát hiện bất thường. Bảo vệ hiệu quả cần bắt đầu từ xác minh danh tính, kiểm soát quyền truy cập, chia sẻ dữ liệu rủi ro và giám sát quy trình trước khi tiền rời tài khoản. Ngân hàng Nhà nước cho biết gần 177 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và 3 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức đã được đối chiếu thông tin sinh trắc học. Đây là lớp nền hữu ích, nhưng không thể thay thế việc theo dõi giao dịch và xử lý cảnh báo liên tục. Một yêu cầu mới xuất hiện khi tác nhân AI có thể thay con người thực hiện thanh toán: ngân hàng cần xác định ai ủy quyền, tác nhân nào được phép giao dịch và giới hạn của quyền đó. Dữ liệu cũng phải được bảo vệ khi lưu trữ, truyền tải và sử dụng. Nói cách khác, thanh toán số an toàn phải được tính ngay trong thiết kế dịch vụ, thay vì bổ sung như biện pháp chữa cháy sau sự cố.
Người dùng là mắt xích không thể thiếu
Công nghệ có thể nhận ra tín hiệu rủi ro, nhưng quyết định dừng giao dịch đôi khi vẫn thuộc về khách hàng. Người dùng nên đọc kỹ cảnh báo, kiểm tra lại người nhận và xác minh yêu cầu chuyển tiền qua một kênh độc lập trước khi xác nhận. Không chia sẻ mã xác thực, mật khẩu hoặc quyền truy cập tài khoản cũng là cách giảm cơ hội để kẻ gian biến một sơ suất thành khoản mất tiền. Ngân hàng cần cung cấp cảnh báo dễ hiểu, công cụ để khách hàng tự chọn mức bảo mật và kênh hỗ trợ đủ nhanh khi phát sinh nghi vấn. Chẳng hạn, MSB đưa Security Hub vào sử dụng để khách hàng thiết lập cấp độ bảo mật và nhận khuyến nghị bảo vệ tài khoản. Ngân hàng này cũng đang thử nghiệm trợ lý tài chính thông minh, dự kiến đưa ra thị trường trong nửa đầu năm 2027. Dù công cụ ngày càng tinh vi, trách nhiệm chung vẫn rõ ràng: ngân hàng phải giảm rủi ro từ hệ thống, còn người dùng cần có thời gian và thông tin để chọn an toàn.
