Từ hiện diện sản xuất đến vị trí cao hơn
Phát triển nhà cung cấp nội địa là quá trình giúp doanh nghiệp trong nước đạt chuẩn quốc tế, tham gia trực tiếp vào các khâu sản xuất và tạo thêm giá trị công nghệ trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây là hướng đi cần thiết nếu Việt Nam muốn vượt khỏi vai trò điểm đến lắp ráp.
Chiều 27/10, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc tiếp bà Iris Cui, Phó Chủ tịch Apple phụ trách vận hành chuỗi cung ứng khu vực châu Á - Thái Bình Dương, và đề nghị tập đoàn nâng vị trí của Việt Nam trong chiến lược sản xuất toàn cầu. Đề nghị này đúng trọng tâm: quy mô nhà máy hay số việc làm không thể là thước đo duy nhất cho hiệu quả hợp tác. Điều đáng kể hơn là doanh nghiệp Việt có đủ năng lực tham gia sâu đến đâu, kỹ sư trong nước trưởng thành thế nào và công nghệ nào được tạo ra tại đây.
Bối cảnh cho thấy khoảng cách giữa hiện diện sản xuất và năng lực cung ứng trực tiếp vẫn cần được thu hẹp. Apple cho biết đã chi gần 400 nghìn tỷ đồng cho khoảng 150 nhà cung cấp hoạt động tại Việt Nam kể từ năm 2019, nhưng con số này không đồng nghĩa 150 doanh nghiệp nội địa đang trực tiếp bán hàng cho hãng. Vì vậy, đề nghị lần này cần được nhìn như lời mời chuyển từ thu hút hoạt động sản xuất sang xây dựng năng lực công nghiệp trong nước.
Lộ trình nâng chuẩn phải gắn với đơn hàng thực
Phó Thủ tướng đề nghị Apple nghiên cứu chương trình phát triển nhà cung cấp trong nước với mục tiêu và lộ trình rõ ràng. Phạm vi được nêu khá rộng: linh kiện, vật liệu, khuôn mẫu, thiết bị phụ trợ, logistics, dịch vụ kỹ thuật và quản trị số. Tuy nhiên, một chương trình hữu ích không thể dừng ở hội thảo hay tư vấn chung. Doanh nghiệp Việt cần biết Apple có thể mở rộng nhóm sản phẩm, linh kiện và công đoạn nào tại Việt Nam trong những năm tới.
Để trở thành nhà cung cấp Apple trực tiếp, doanh nghiệp tiềm năng cần đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, an toàn, truy xuất nguồn gốc, quản trị sản xuất và phát triển bền vững; mục tiêu còn có thể bao gồm cung ứng cho thị trường ngoài Việt Nam. Đây là chuẩn cao, nhưng cũng là cách để việc tham gia chuỗi cung ứng Apple tạo ra năng lực có thể dùng ở nhiều thị trường, thay vì phụ thuộc vào một đơn hàng hay một nhà máy.
Các khâu có giá trị gia tăng cao như tự động hóa, quản trị chất lượng, thiết kế quy trình và quản trị chuỗi cung ứng nên được ưu tiên. Quan điểm rằng không quốc gia nào trở thành nước công nghiệp phát triển chỉ bằng lắp ráp đã được Phó Thủ tướng nêu tại hội thảo về công nghiệp hỗ trợ cuối tháng 9. Bước tiếp theo cần là kết nối tiêu chuẩn của Apple với kế hoạch nâng cấp cụ thể cho từng doanh nghiệp.
Đầu tư vào kỹ sư, không chỉ người vận hành
Một chuỗi cung ứng có chiều sâu cần người lao động có khả năng vận hành, cải tiến và thiết kế quy trình. Vì thế, đề nghị mở rộng đào tạo từ công nhân dây chuyền sang kỹ sư và chuyên gia trong sản xuất thông minh, robot, tự động hóa, phần mềm, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo là điểm đáng chú ý. Đào tạo nhân lực công nghệ không nên tách khỏi công việc thực tế: kỹ năng cần học phải gắn với những công đoạn mà doanh nghiệp trong nước có cơ hội đảm nhận.
Apple đã triển khai chương trình đào tạo công nghệ mới cho người lao động trong chuỗi cung ứng tại Việt Nam. Cuối tháng 8/2026, hãng công bố Trung tâm Giáo dục dành cho nhân viên nhà cung cấp tại Hà Nội, hợp tác với Đại học Bách khoa Hà Nội, đồng thời cho biết đang mở rộng chương trình tại hơn 30 cơ sở nhà cung cấp trên cả nước. Những hoạt động này tạo nền tảng, nhưng hiệu quả dài hạn cần được đánh giá bằng việc người học có thể đảm nhận vị trí kỹ thuật cao hơn hay không.
Các khóa học dự kiến bắt đầu trong mùa thu, tập trung vào sản xuất thông minh, robot và tự động hóa. Với người lao động, cơ hội nâng tay nghề có thể mở ra con đường nghề nghiệp ổn định hơn; với doanh nghiệp, đội ngũ kỹ thuật mạnh là điều kiện để nhận những công việc phức tạp hơn. Đào tạo sẽ có ý nghĩa nhất khi đi cùng cam kết phát triển nhà cung cấp và nhu cầu nhân lực cụ thể.
Kết quả cần đo bằng năng lực nội địa
Đề nghị của Chính phủ cũng đặt trách nhiệm lên phía doanh nghiệp Việt. Đạt chuẩn quốc tế đòi hỏi đầu tư vào quy trình, quản lý dữ liệu, chất lượng và phát triển bền vững; không thể kỳ vọng Apple thay doanh nghiệp giải quyết mọi điểm yếu. Ngược lại, nếu Apple chỉ duy trì mạng lưới sản xuất mà thiếu lộ trình giúp nhà cung cấp nội địa tiến lên, cơ hội lan tỏa công nghệ sẽ bị giới hạn.
Hai bên cần biến đề nghị thành các bước có thể kiểm chứng: xác định lĩnh vực có khả năng mở rộng, chọn doanh nghiệp có tiềm năng, đánh giá khoảng cách tiêu chuẩn, rồi gắn hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo với mục tiêu cung ứng thực tế. Phó Thủ tướng cũng đề nghị Apple làm rõ định hướng phát triển chuỗi cung ứng tại Việt Nam trong những năm tới. Đây là phép thử quan trọng hơn những tuyên bố về quy mô hiện diện.
Việt Nam đang hướng tới vị trí có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng Apple, nhưng kết quả không tự đến từ số nhà máy hay chương trình đào tạo riêng lẻ. Thước đo thuyết phục nhất sẽ là số doanh nghiệp Việt đạt chuẩn, đảm nhận trực tiếp công đoạn có kỹ thuật cao và đủ sức cung ứng cả ngoài thị trường trong nước. Nếu Apple cùng Chính phủ xây dựng lộ trình rõ ràng, còn doanh nghiệp kiên trì nâng năng lực, đề nghị lần này có thể trở thành bước chuyển từ tham gia sang làm chủ một phần giá trị.
