Nâng cấp năng lực là tấm vé vào chuỗi cung ứng
Nâng cấp năng lực nhà cung cấp là quá trình doanh nghiệp chuyển từ thực hiện những công đoạn riêng lẻ sang làm chủ kỹ thuật, chất lượng và quy trình để giao sản phẩm hoặc hệ thống đạt chuẩn cho khách hàng lớn. Hai câu chuyện Weldcom và Apple cho thấy doanh nghiệp Việt có thể tiến vào chuỗi cung ứng toàn cầu bằng hai lối đi khác nhau: tự chứng minh năng lực qua dự án công nghiệp, hoặc được hỗ trợ tiếp cận tiêu chuẩn và mạng lưới mua hàng. Điểm chung không nằm ở việc có mặt gần một nhà máy lớn, mà ở khả năng đảm nhận trách nhiệm trực tiếp. Đây là khác biệt đáng kể giữa tăng sản lượng trong nước và tạo ra năng lực có thể đem sang thị trường khác. Bởi vậy, cuộc đua nội địa hóa chỉ có ý nghĩa khi nhà cung cấp Việt dần làm chủ những khâu phức tạp hơn.
Weldcom là ví dụ cụ thể của con đường tự tích lũy ấy. Từ nhà cung cấp thiết bị và đơn vị gia công kim loại, công ty chuyển sang tự động hóa rồi trở thành tổng thầu tích hợp dây chuyền thân vỏ ô tô cho VinFast. Bước ngoặt đến khi VinFast mở cơ hội nội địa hóa sau giai đoạn dựa vào các tổng thầu quốc tế, đưa doanh nghiệp Việt vào một lĩnh vực đòi hỏi khả năng kết nối công nghệ và triển khai phức tạp.
Từ cung cấp máy móc đến làm chủ cả dây chuyền
Giá trị của Weldcom không còn nằm ở việc bán thiết bị hay gia công từng chi tiết. Một tổng thầu phải liên kết nhiều công nghệ thành hệ thống vận hành thống nhất, từ thiết kế và triển khai đến quản lý dự án, rồi đưa dây chuyền vào sản xuất. Dự án tại Hải Phòng là phép thử rõ nét: Weldcom dựng lại dây chuyền thân vỏ ô tô với hơn 200 robot và mức tự động hóa gần như hoàn toàn. Sau đó, công ty tiếp tục nhận vai trò tổng thầu tại Hà Tĩnh và tham gia các dự án của VinFast ở Ấn Độ, Indonesia, phục vụ nhiều dòng xe từ VF 3 đến VF 9.
Đây là cách nâng cấp có sức nặng: doanh nghiệp học bằng tiến độ, yêu cầu kỹ thuật và trách nhiệm vận hành của dự án thật. Kinh nghiệm ở nước ngoài cũng giúp Weldcom mở rộng tham vọng vượt khỏi hệ sinh thái VinFast. Công ty đã triển khai xưởng hàn thân vỏ tại Ấn Độ, hoàn thành giai đoạn hai vượt tiến độ, đồng thời nhận dự án công nghệ cao hơn tại Indonesia; doanh nghiệp đang tiếp cận các tập đoàn ô tô lớn như Mahindra và Tata. Tuy vậy, mô hình này phụ thuộc vào khả năng tiếp tục đầu tư nhân lực, nghiên cứu phát triển và nhà xưởng để đáp ứng những hợp đồng ngày càng khó.
Đề nghị với Apple: mở lối vào tiêu chuẩn và mạng lưới
Con đường Apple được đề xuất không bắt đầu bằng một hợp đồng tích hợp dây chuyền, mà bằng chương trình phát triển nhà cung cấp có mục tiêu và lộ trình cụ thể. Trong cuộc gặp ngày 27/10 với Iris Cui, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đề nghị Apple hỗ trợ doanh nghiệp Việt đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, tiến tới trở thành nhà cung cấp trực tiếp, kể cả tại thị trường nước ngoài. Phạm vi tiềm năng trải từ linh kiện, vật liệu, khuôn mẫu và thiết bị phụ trợ đến logistics, dịch vụ kỹ thuật và quản trị số.
Đề nghị này chạm đúng một khoảng cách dễ bị che khuất: Apple có mạng lưới sản xuất lớn tại Việt Nam, nhưng sự hiện diện của nhà cung cấp trong nước không đồng nghĩa doanh nghiệp nội địa đã bán hàng trực tiếp cho hãng. Muốn trở thành nhà cung cấp Apple, doanh nghiệp cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn, truy xuất nguồn gốc, quản trị sản xuất và phát triển bền vững. Apple đã công bố trung tâm giáo dục cho nhân viên nhà cung cấp tại Hà Nội, phối hợp với Đại học Bách khoa Hà Nội; các khóa học dự kiến tập trung vào sản xuất thông minh, robot và tự động hóa. Đây là nền tảng hữu ích, nhưng đào tạo chỉ tạo kết quả khi gắn với cơ hội đánh giá, thử nghiệm và mua hàng cụ thể.
Hai con đường cần gặp nhau ở năng lực thực chất
Weldcom cho thấy doanh nghiệp có thể tự đi lên bằng cách gánh trách nhiệm cho một dự án công nghiệp đầu-cuối; đề nghị Apple nhấn mạnh việc giúp nhiều doanh nghiệp hiểu và đáp ứng điều kiện để bước vào mạng lưới cung ứng. Một bên rèn năng lực qua thiết kế, tích hợp và giao dây chuyền vận hành được; bên kia có thể giảm khoảng cách thông qua tiêu chuẩn, đào tạo kỹ sư và kết nối với nhu cầu mua hàng. Hai cách làm bổ trợ nhau, chứ không thay thế nhau: được hướng dẫn tiêu chuẩn không bảo đảm năng lực thực thi, còn có dự án trong nước chưa tự động tạo ra khách hàng quốc tế.
Chính phủ đã nêu rõ hướng đi rộng hơn: đánh giá hợp tác qua năng lực doanh nghiệp nội địa, trình độ kỹ sư và giá trị công nghệ được tạo ra, thay vì chỉ đếm nhà máy hay quy mô sản xuất. Sau cuộc gặp, Bộ Công Thương được giao nghiên cứu đề nghị của Apple để cân bằng lợi ích các bên và phù hợp khả năng vận hành hệ thống điện. Kết quả sẽ phụ thuộc vào việc lộ trình có chỉ rõ công đoạn cần nâng cấp, cách doanh nghiệp được kiểm chứng và cơ hội trở thành nhà cung cấp trực tiếp hay không. Kết luận đáng chú ý là: muốn tiến sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp Việt cần cả năng lực tự làm chủ dự án lẫn cánh cửa thực tế để năng lực ấy được công nhận và đưa vào đơn hàng.
