DPPA: Chìa khóa cho chuyển dịch xanh nhưng vẫn bị “treo” bởi khung pháp lý
Mua bán điện trực tiếp (DPPA) là cơ chế cho phép khách hàng sử dụng điện, đặc biệt là khách hàng công nghiệp, ký hợp đồng mua điện dài hạn với các nhà máy năng lượng tái tạo thông qua lưới điện quốc gia hoặc đường dây riêng, nhằm bảo đảm nguồn điện xanh ổn định, minh bạch và có thể truy xuất được cho mục tiêu chuyển dịch xanh và cạnh tranh xuất khẩu.
Dù lộ trình chuyển dịch xanh đã khá rõ, doanh nghiệp chỉ thực sự dám đầu tư khi có một khung pháp lý năng lượng đủ rõ ràng, đồng bộ và ổn định để tính toán dài hạn. Thời gian qua, Chính phủ đã nhanh chóng tạo hành lang cho mua bán điện trực tiếp với các nghị định 80, 57 và 243, xây nền cho thị trường điện cạnh tranh. Tuy vậy, khoảng cách giữa văn bản và khả năng triển khai thực tế vẫn lớn: nhiều quy định còn khung, thiếu hướng dẫn chi tiết nên DPPA trên giấy rất hấp dẫn nhưng trên thị trường vẫn chưa bùng nổ như kỳ vọng. Chính sự lưng chừng đó đang kìm tốc độ chuyển dịch xanh của khu vực sản xuất.
Đáng chú ý, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Công nghiệp và Thương mại, một diễn đàn về "Mua bán điện trực tiếp và lưu trữ năng lượng" được tổ chức chiều 13/8/2026 tại Hội trường Tổng công ty Điện lực TP.HCM, từ 13h30 đến 17h30. Sự kiện cho thấy DPPA đã bước lên bàn nghị sự chính sách, nhưng cũng phơi bày rằng doanh nghiệp vẫn chủ yếu đi họp, nghe, chờ… hơn là ký được hợp đồng thật. Nếu không sớm khép lại khoảng trống này, lợi thế “đi sớm” về tư duy thể chế sẽ biến thành rủi ro mất cơ hội.”
Áp lực ESG và Net Zero: DPPA là “tấm vé” để giữ chuỗi cung ứng
Vấn đề của doanh nghiệp không còn là có nên chuyển dịch xanh hay không, mà là nếu chậm thì mất gì. Nhiều năm qua, dòng vốn FDI và xuất khẩu của Việt Nam liên tục chịu sức ép từ các tiêu chuẩn ESG và cam kết Net Zero; các tập đoàn đa quốc gia coi sử dụng năng lượng tái tạo là điều kiện tiên quyết khi chọn điểm đặt nhà máy. Các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc đồng loạt siết yêu cầu giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc năng lượng và tỷ lệ điện tái tạo.
Trong bối cảnh đó, DPPA được đánh giá là bước đột phá lớn về tư duy thể chế, đúng “điểm rơi” nhu cầu của nhà đầu tư quốc tế. Cơ chế này phá thế độc quyền mua bán điện, cho phép khách hàng lớn mua trực tiếp điện tái tạo qua lưới hoặc đường dây riêng, đồng thời sở hữu chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC) – tấm giấy thông hành giúp hàng hóa tự tin vượt hàng rào kỹ thuật tại EU, Mỹ, Nhật Bản. Nếu tận dụng tốt DPPA, Việt Nam không chỉ giữ chân FDI hiện hữu mà còn giành lợi thế trong cuộc đua thu hút dòng vốn xanh toàn cầu. Nếu không, các đơn hàng và chuỗi cung ứng sẽ dịch chuyển sang nước có khung pháp lý năng lượng rõ ràng hơn.
Doanh nghiệp cần khung pháp lý năng lượng ổn định, không chỉ là nghị định trên giấy
Điểm nghẽn lớn nhất của thị trường mua bán điện trực tiếp hiện nay không phải là thiếu nhu cầu, mà là thiếu một cơ chế vận hành đủ rõ để doanh nghiệp dám cam kết 15–20 năm. Giao dịch DPPA gắn với thị trường điện giao ngay, theo hợp đồng kỳ hạn, đòi hỏi năng lực dự báo giá, quản trị rủi ro và hoạch định tài chính dài hạn. Trong khi đó, thị trường tư vấn chuyên sâu về DPPA còn non, khiến nhiều doanh nghiệp dù muốn cũng chưa biết bắt đầu từ đâu.
Doanh nghiệp hiện chờ lời giải cho loạt câu hỏi rất “đời thường”: phí sử dụng lưới và dịch vụ hệ thống sẽ tính thế nào, lộ trình áp dụng ra sao, có ổn định suốt vòng đời dự án không? Cơ chế thanh toán bù trừ, xử lý tổn thất điện năng, sai lệch đo đếm, phân bổ chi phí nâng cấp hệ thống, SCADA và giải quyết tranh chấp vẫn chưa được làm rõ. Đồng thời, họ cần quy định cụ thể về đấu nối, cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng (TOU), tiêu chuẩn kỹ thuật cho hệ thống lưu trữ BESS và chính sách hỗ trợ tài chính để giảm áp lực vốn đầu tư ban đầu. Nếu những mắt xích này không được hoàn thiện, DPPA sẽ vẫn chỉ là cam kết đẹp trên nghị định, còn doanh nghiệp buộc phải tiếp tục phụ thuộc vào nguồn điện hóa thạch.
Sàn giao dịch điện: mảnh ghép còn thiếu để DPPA phát huy sức cạnh tranh quốc gia
Ngay cả khi khung pháp lý cụ thể hơn, thị trường mua bán điện trực tiếp vẫn cần một hạ tầng giao dịch đủ hiện đại. Nhiều chuyên gia đề xuất Việt Nam nên xây dựng một nền tảng hoặc sàn giao dịch điện, năng lượng quốc gia để thị trường vận hành minh bạch, xuyên suốt, hạn chế rủi ro và tăng khả năng dự báo. Ở đó, giá điện, sản lượng và các loại hợp đồng có thể được hình thành và điều tiết theo thời gian thực, thay vì các thỏa thuận song phương thiếu chuẩn chung.
Theo ý kiến chuyên gia, sàn giao dịch điện còn có thể tạo cú hích cho năng lượng tái tạo khi tháo gỡ điểm nghẽn tài chính hiện nay. Khi có một thị trường công khai, các nhà đầu tư, tổ chức tín dụng sẽ dễ đánh giá rủi ro, dòng tiền và quyết định tài trợ cho các dự án kết hợp DPPA – BESS. BESS được xem là mảnh ghép quan trọng giúp hệ thống hấp thụ tốt hơn nguồn điện gió, mặt trời, giảm phụ tải giờ cao điểm và tối ưu vận hành. Nếu giá trị kỹ thuật của BESS được chuyển thành dòng tiền rõ ràng, kết hợp với một sàn giao dịch điện minh bạch, DPPA sẽ không chỉ là công cụ xanh hóa mà còn là lợi thế cạnh tranh trong thương mại xanh toàn cầu.
Từ chính sách đến thực thi: cần bước đi dứt khoát để không lỡ chuyến tàu chuyển dịch xanh
Lúc này, câu hỏi không còn là “có nên” mà là “làm sao” để thị trường mua bán điện trực tiếp đi vào đời sống. Một mặt, hành lang pháp lý về năng lượng và DPPA đã được định hướng rõ qua các nghị quyết và nghị định gần đây; mặt khác, thực tế triển khai vẫn đầy thách thức, doanh nghiệp tiếp tục chờ đợi hướng dẫn cụ thể và lộ trình giá minh bạch. Khung pháp lý mới chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi số giao dịch thực tế tăng lên, mô hình vận hành ổn định và có khả năng huy động vốn cho dự án.
Việc cần làm ngay là hoàn thiện biểu phí lưới điện và dịch vụ hệ thống theo hướng minh bạch, có lộ trình áp dụng rõ cho cả vòng đời 15–20 năm, công bố lộ trình giá và dữ liệu vận hành để tăng tính dự báo cho thị trường, đồng thời sớm xây dựng cơ chế kinh tế cho dự án tái tạo kết hợp BESS và chuẩn bị nền tảng cho một sàn giao dịch điện quốc gia. Nếu các bước này được triển khai dứt khoát, DPPA sẽ trở thành đòn bẩy thực sự cho chuyển dịch xanh, thay vì là một cơ hội bị bỏ lỡ trên giấy. Còn nếu chậm trễ, Việt Nam có nguy cơ tụt lại phía sau khi thế giới chuyển sang kỷ nguyên thương mại xanh có truy xuất nguồn gốc năng lượng.
