Lòng nhân ái không thể thay thế sự tự nguyện
Người chưa thành niên hiến mô là việc người dưới 18 tuổi tự nguyện cho mô của mình để hỗ trợ điều trị, nhưng quyết định ấy chỉ có ý nghĩa khi trẻ được bảo vệ khỏi áp lực từ người thân và có thể nói không mà không sợ hậu quả. Đó là ranh giới cần đặt lên trước khi cân nhắc lợi ích y tế. Ngày 21/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình Quốc hội dự án sửa đổi luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác. Dự thảo mở khả năng hiến mô tái sinh cho người thân, một đề xuất được cơ quan soạn thảo nhấn mạnh tính nhân văn. Nhưng tranh luận phản đối nhanh chóng xuất hiện trên mạng, trong xã hội và tại nghị trường. Khi người nhận là cha mẹ hay anh chị em, tình thương có thể là động lực; cũng chính quan hệ lệ thuộc ấy có thể khiến sự đồng ý của trẻ khó phân biệt với sự phục tùng.
Phạm vi hẹp hơn hiến tạng, nhưng không phải không có rủi ro
Dự thảo cho phép người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi hiến mô có khả năng tái sinh cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Đây không phải là đề xuất cho trẻ hiến mọi loại tạng. Tủy xương và tế bào gốc tạo máu là những ví dụ về mô có khả năng tái sinh, khác với bộ phận cơ thể. Sự phân biệt này quan trọng, nhưng không thể làm nhẹ đi yêu cầu bảo vệ người hiến: một thủ thuật có khả năng tái sinh vẫn có thể gây đau đớn, lo âu và áp lực tâm lý. Đề xuất cũng đặt điều kiện không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp, đồng thời cần sự đồng ý của người hiến và người đại diện sau tư vấn. Tuy nhiên, chữ ký của người lớn không thể tự nó chứng minh trẻ đã lựa chọn độc lập.
Cơ chế bảo vệ phải tạo được quyền từ chối
Cơ quan thẩm tra yêu cầu làm rõ căn cứ mở rộng độ tuổi, phạm vi người thân được nhận và cách bảo đảm tính tự nguyện thực chất. Ủy ban cũng cảnh báo quan hệ phụ thuộc trong gia đình có thể bị lợi dụng để gây sức ép hoặc che giấu mua bán. Vì vậy, chống cưỡng ép hiến mô không thể chỉ dựa vào đồng thuận của người đại diện. Tư vấn độc lập, đánh giá tâm lý và xã hội mà dự luật đề xuất là bước cần thiết, nhưng quy trình phải cho trẻ cơ hội trao đổi riêng với chuyên gia, được giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp và rút lại quyết định mà không bị gia đình hay cơ sở y tế gây áp lực. Một điểm đáng chú ý là Chính phủ đề xuất nâng tuổi tối thiểu từ 18 lên 25 đối với người sống hiến bộ phận cơ thể cho người ngoài gia đình. Sự thận trọng ấy càng cho thấy đề xuất dành cho trẻ cần tiêu chuẩn bảo vệ nghiêm ngặt, không phải ngoại lệ dựa trên tình thân.
Lắng nghe trẻ là một phần của quyền trẻ em
Quyền trẻ em trong cuộc tranh luận này không chỉ là quyền được chăm sóc, mà còn là quyền được thông tin, được lắng nghe và được từ chối. Cơ quan soạn thảo cho biết việc hỏi ý kiến người từ 7 đến dưới 18 tuổi nhằm thu thập quan điểm của nhóm chịu tác động, không phải khảo sát toàn bộ trẻ ở độ tuổi ấy; trẻ cần được hướng dẫn phù hợp, có giải thích khái niệm và chỗ nêu ý kiến riêng. Đây là hướng đi có ích nếu ý kiến được xem xét nghiêm túc khi hoàn thiện dự luật và văn bản hướng dẫn, thay vì trở thành thủ tục hình thức. Quốc hội dự kiến thảo luận dự luật tại hội trường ngày 3/11 và xem xét thông qua trong kỳ họp này. Đề xuất chỉ đáng được chấp nhận khi luật bảo đảm trẻ có thể từ chối an toàn, độc lập với mong muốn của gia đình. Cứu người thân là mục tiêu nhân văn; biến nghĩa vụ tình cảm thành áp lực hiến mô thì không.
