Nhận diện khuôn mặt AI là gì và vì sao đang được đưa vào phòng thi?
Nhận diện khuôn mặt AI trong giám sát thi cử là việc dùng công nghệ sinh trắc học để phân tích khuôn mặt thí sinh trong thời gian thực, nhằm xác thực danh tính, theo dõi hành vi bất thường và tích hợp dữ liệu với hệ thống quản lý kỳ thi, từ đó hỗ trợ chống gian lận thi ở cả hình thức trực tuyến lẫn trực tiếp. Nhìn ra ngoài giáo dục, đề xuất kiểm soát gian lận cờ vua bằng hệ thống xác thực tài khoản qua nhận diện khuôn mặt AI cho thấy xu hướng dùng công nghệ sinh trắc học để xác minh người chơi, đảm bảo họ là đúng chủ tài khoản và không vận hành nhiều tài khoản khác nhau. Ở Việt Nam, cuộc họp chiều 10/9 do Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì đã đặt trọng tâm vào việc tăng cường công nghệ trong phòng, chống gian lận thi cử, từ nâng kỷ luật giám thị đến bổ sung hệ thống camera giám sát tại các điểm thi.
Hiệu quả chống gian lận: khi công nghệ sinh trắc học trở thành “người gác cổng” mới
Trọng tâm của nhận diện khuôn mặt AI là vai trò “người gác cổng”: hệ thống xác thực khuôn mặt trước khi thi, so khớp với dữ liệu đăng ký, rồi tiếp tục theo dõi xem có hiện tượng thay người hay không. Trong cờ vua, đề xuất hệ thống AI xác thực người đứng sau tài khoản và hạn chế một người vận hành nhiều tài khoản đã được đưa ra bởi lãnh đạo liên đoàn cờ một quốc gia. Đây là ví dụ điển hình cho việc dùng công nghệ sinh trắc học để khóa chặt khâu danh tính, điều hoàn toàn tương đồng với nhu cầu thi cử. Ở góc độ quản lý, Bộ Giáo dục và Đào tạo thừa nhận việc giám sát thí sinh chưa chặt, chấm tự luận chênh lệch, điểm học bạ chưa thực chất và nhu cầu phải chú trọng hơn tới phòng chống gian lận bằng công nghệ cao. Nếu chỉ thêm camera mà không nâng cấp lên AI nhận diện khuôn mặt, hệ thống vẫn phụ thuộc nhiều vào con người và dễ bỏ sót.
Việt Nam siết giám sát thi cử: từ camera đến câu chuyện dữ liệu khuôn mặt
Cuộc họp ngày 10/9 cho thấy Việt Nam đang bước vào giai đoạn siết chặt giám sát thi cử bằng công nghệ, song hành với tăng trách nhiệm con người. Bộ Giáo dục và Đào tạo nêu rõ nhiều tồn tại: quy chế thi chưa được thực hiện nghiêm, kiểm tra giám sát chưa phát huy hết vai trò phòng ngừa và việc phòng chống sử dụng công nghệ cao để gian lận vẫn là “lỗ hổng” lớn. Đề xuất bổ sung hệ thống camera giám sát và xử lý nghiêm cán bộ vi phạm là bước khởi đầu tất yếu trước khi tiến tới các lớp công nghệ phức tạp hơn như nhận diện khuôn mặt AI. Đáng chú ý, Phó Thủ tướng giao Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ tham mưu ban hành Chỉ thị về tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra, đánh giá và học tập. Nếu không tính đến dữ liệu khuôn mặt ngay từ bây giờ, Chỉ thị tương lai sẽ khó bắt kịp thực tế.
Rủi ro bảo mật và đạo đức: khi công nghệ sinh trắc học bước vào lớp học
Vấn đề không nằm ở chỗ nhận diện khuôn mặt AI có chống gian lận thi tốt hay không, mà là chúng ta dám trả cái giá nào cho quyền riêng tư. Trong đề xuất chống gian lận cờ vua, người đưa sáng kiến cũng thừa nhận hệ thống sẽ phải giải quyết câu hỏi về quyền riêng tư, lưu trữ dữ liệu cá nhân và cách triển khai nhận diện trên phạm vi các liên đoàn thành viên. Đó chính là bài học trực tiếp cho giáo dục: dữ liệu sinh trắc học, một khi bị lộ hoặc dùng sai mục đích, không thể “đổi mật khẩu” như tài khoản bình thường. Khi Phó Thủ tướng nhấn mạnh trách nhiệm người đứng đầu và yêu cầu hướng dẫn rõ giới hạn sử dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập, kiểm tra, đánh giá, thông điệp ngầm là công nghệ sinh trắc học không thể triển khai kiểu “thử xem sao”. Mọi giải pháp đều phải đặt dưới khung pháp lý rõ ràng, quy trình xóa dữ liệu minh bạch và cơ chế giám sát độc lập.
Có nên triển khai nhận diện khuôn mặt AI trong thi cử ở Việt Nam?
Câu trả lời hợp lý lúc này không phải là “có” hay “không”, mà là “nếu dùng thì phải dùng như thế nào”. Đưa nhận diện khuôn mặt AI vào giám sát thi cử có thể trở thành bước tiến lớn trong chống gian lận thi nếu xử lý tốt hai điều: minh bạch và giới hạn. Minh bạch nghĩa là thí sinh biết dữ liệu khuôn mặt được thu thập ra sao, lưu bao lâu, ai có quyền truy cập. Giới hạn nghĩa là dùng đúng mục đích thi cử, không trượt sang giám sát đời sống học sinh hay phục vụ mục tiêu ngoài giáo dục. Việc Việt Nam đang chuẩn bị Chỉ thị tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử là cơ hội hiếm có để đặt các nguyên tắc này ngay từ đầu. Nếu bỏ lỡ, công nghệ sinh trắc học rất dễ trượt từ “vũ khí chống gian lận” thành “canh bạc bảo mật” mà người học là bên gánh rủi ro nhiều nhất.
