Camera giám sát thi cử: Từ yêu cầu chính phủ đến câu hỏi hiệu quả
Camera giám sát thi cử là hệ thống thiết bị ghi hình cố định hoặc trực tuyến được lắp đặt tại các khu vực trọng yếu của kỳ thi, kết hợp lưu trữ và phân tích dữ liệu nhằm hỗ trợ giám sát phòng thi, phát hiện hành vi gian lận và truy vết vi phạm, đồng thời tăng trách nhiệm của người tổ chức thi, thay vì chỉ dựa vào giám thị và quy chế trên giấy. Chiều 10/9, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì cuộc họp bàn về các nhiệm vụ, giải pháp phòng chống gian lận thi cử, trong đó đề xuất bổ sung hệ thống camera giám sát được đặt lên bàn mổ xẻ. Vấn đề không còn là có lắp camera hay không, mà là lắp thế nào, công nghệ nào phù hợp, và ai chịu trách nhiệm nếu gian lận vẫn xảy ra.
Yêu cầu từ Chính phủ: Camera phải đi cùng siết trách nhiệm
Cuộc họp ngày 10/9 cho thấy định hướng rõ ràng: phòng chống gian lận thi không thể chỉ trông vào đạo đức thí sinh mà phải là trách nhiệm hệ thống. Phó Thủ tướng giao Bộ GD&ĐT nghiên cứu, tham mưu ban hành Chỉ thị tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra, đánh giá và học tập. Đồng thời, ông nhấn mạnh phải xác định rõ trách nhiệm người đứng đầu – từ Bộ trưởng, Chủ tịch UBND tỉnh đến người phụ trách kỳ thi – nếu để xảy ra gian lận nghiêm trọng do buông lỏng quản lý hoặc không xử lý kịp thời dấu hiệu bất thường. Câu chuyện camera giám sát thi cử vì thế không đơn thuần là thêm vài chiếc máy quay, mà là thêm một tầng trách nhiệm pháp lý và đạo lý, buộc lãnh đạo ngành và địa phương không thể “khoán trắng” cho giám thị.
Lộ trình camera kỳ thi quốc gia: Công nghệ nào đáng ưu tiên?
Điểm tiến bộ là định hướng tăng cường giám sát bằng công nghệ chống gian lận, nhưng không đầu tư dàn trải. Bộ GD&ĐT được giao chủ trì xây dựng lộ trình lắp camera giám sát tại các khu vực trọng yếu của kỳ thi, trước hết là các kỳ thi quốc gia, kỳ thi quy mô lớn. Về mặt kỹ thuật, camera kỳ thi quốc gia cần đáp ứng ba yêu cầu: góc phủ đủ toàn cảnh phòng thi, khả năng lưu trữ dữ liệu bảo mật, và tích hợp với hệ thống phân tích để phát hiện bất thường (ví dụ di chuyển, trao đổi giấy tờ, sử dụng thiết bị lạ). Nếu chỉ dừng ở việc ghi hình rồi cất ổ cứng trong tủ, camera giám sát thi cử sẽ biến thành “bằng chứng sau sự việc”, chứ không phải công cụ phòng chống gian lận thi chủ động như kỳ vọng.
Từ phát hiện sang phòng ngừa: Dữ liệu thi và giới hạn công nghệ
Một yêu cầu rất đáng chú ý là chuyển mạnh từ phát hiện vi phạm sang chủ động phòng ngừa từ sớm. Bộ GD&ĐT được giao nghiên cứu cơ chế phân tích dữ liệu, cảnh báo dấu hiệu bất thường trong kết quả thi, kiểm tra; xác định các điểm thi, phòng thi, kết quả có nguy cơ để kiểm tra, xác minh chủ động. Nghĩa là camera giám sát phòng thi chỉ là lớp bề mặt, lớp cốt lõi nằm ở hệ thống dữ liệu thi, chấm, học bạ và đề kiểm tra, nếu không phân tích thì không thấy mô hình gian lận tinh vi. Song song, các cơ sở giáo dục phải quán triệt rõ quy định, hành vi bị cấm, hướng dẫn giới hạn sử dụng AI và công nghệ trong học tập, kiểm tra, đánh giá. Không có khung giới hạn này, mọi nỗ lực công nghệ chống gian lận sẽ vừa dễ bị lạm dụng, vừa dễ bị qua mặt bởi chính các thiết bị công nghệ cao.
Camera không phải “lá bùa”: Cần công nghệ, người và văn hóa liêm chính
Nhìn từ các đề xuất, có thể nói camera giám sát thi cử là một bước đi đúng, nhưng chắc chắn không phải giải pháp đủ. Các đại biểu đã nhấn mạnh việc hoàn thiện quy định, nâng cao trách nhiệm người tham gia tổ chức thi, tăng cường giám sát bằng công nghệ và hoàn thiện chế tài xử lý vi phạm. Nếu giám thị vẫn nể nang, người đứng đầu vẫn né trách nhiệm, dữ liệu thi không được phân tích để phát hiện bất thường, thì camera chỉ ghi lại một hệ thống thiếu liêm chính với độ nét cao hơn. Con đường khả thi là kết hợp camera kỳ thi quốc gia, hệ thống công nghệ chống gian lận, cơ chế cảnh báo dữ liệu, cùng một văn hóa thi cử coi gian lận là hành vi không thể chấp nhận. Khi đó, mỗi chiếc camera chỉ là biểu tượng hữu hình cho một thông điệp vô hình: kỳ thi phải là nơi công bằng được bảo vệ, không phải nơi kỹ năng “lách luật” được luyện tập.
