Một nghiên cứu quy mô lớn, chưa phải quy hoạch cuối cùng
Tái thiết đô thị là quá trình tổ chức lại không gian và hạ tầng hiện hữu để nâng chất lượng sống, đồng thời giữ gìn các giá trị cộng đồng và thích ứng với nhu cầu phát triển mới. Tại Vĩnh Hưng, đây là định hướng đang được nghiên cứu trên khoảng 447 ha, chứ chưa phải một quy hoạch đã hoàn tất hay phương án triển khai đã được chốt. Sáng 23/10, các chuyên gia và đại diện chính quyền địa phương đã trao đổi về việc cải tạo, chỉnh trang khu vực; UBND phường hiện công khai dự thảo quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 để người dân góp ý đến 17 giờ ngày 1/11. Đáng kể là phạm vi nghiên cứu chia thành 206,1 ha tái thiết và 240,9 ha cải tạo, chỉnh trang. Sự phân chia ấy gợi ra hướng tiếp cận hợp lý hơn việc phá bỏ đồng loạt: nơi cần tổ chức lại thì tái thiết, nơi còn giữ được cấu trúc sống thì nâng cấp có chọn lọc.
TOD phải đem lại lợi ích thiết thực cho cư dân
Vĩnh Hưng có vị trí trong cực phát triển phía đông theo định hướng quy hoạch Hà Nội, trong bối cảnh Thủ đô chuyển từ mô hình chùm đô thị vệ tinh sang chín cực phát triển. Kết nối với các tuyến đường sắt đô thị trong tương lai và quỹ đất tái thiết tạo cơ sở để nghiên cứu quy hoạch TOD, tức tổ chức nhà ở, dịch vụ và các chức năng đô thị gắn với giao thông công cộng. Nhưng TOD không nên bị hiểu thành xây dựng dày đặc quanh nhà ga. Giá trị của mô hình nằm ở việc cư dân dễ tiếp cận phương tiện công cộng, bớt lệ thuộc vào xe cá nhân, giảm thời gian đi lại và có thêm không gian đi bộ, cây xanh, mặt nước. Với khu dân cư hiện còn nhiều ngõ hẹp, thiếu bãi đỗ xe và thường ùn tắc, thước đo phải là đường đi an toàn hơn và dịch vụ thuận tiện hơn—not chỉ diện mạo mới.
Đô thị 15 phút cần được kiểm chứng bằng trải nghiệm
Đô thị 15 phút hướng tới khả năng tiếp cận các nhu cầu thường ngày như trường học, y tế, mua sắm và giải trí trong khoảng 15 phút, chủ yếu bằng đi bộ hoặc phương tiện công cộng. Ý tưởng này đáng chú ý ở Vĩnh Hưng vì lợi ích không chỉ dành cho người có phương tiện riêng: trẻ em, người cao tuổi và những người không lái xe cũng cần tiếp cận dịch vụ thiết yếu thuận lợi. Tuy nhiên, con số 15 phút không thể chỉ là một vòng tròn trên bản đồ. Nó phụ thuộc vào lối đi liên tục, an toàn, khả năng tiếp cận cho nhiều nhóm cư dân và việc bố trí đủ trường học, cơ sở y tế, công viên trong thực tế. Dự thảo tính đến bổ sung công viên, cây xanh, nhà văn hóa, trường học và công trình dịch vụ; khu dân cư chỉnh trang được nghiên cứu mở rộng đường ngõ với mặt cắt dự kiến 7–13,5 m. Đây là mục tiêu có ý nghĩa, nhưng cần được đánh giá bằng hành trình thật của người dân.
Hạ tầng và môi trường là phép thử quyết định
Lý do cần nghiên cứu tổng thể nằm ngay trong những bất cập hiện hữu: nhiều ngõ chỉ rộng 3–4 m, gây khó cho đi lại và tiếp cận chữa cháy; khu vực còn thiếu cây xanh, công viên, trường học, bãi đỗ xe, trong khi thoát nước ở một số nơi chưa đáp ứng nhu cầu. Vì thế, mục tiêu cải thiện môi trường không thể tách rời nâng cấp đường sá, thoát nước và hạ tầng xã hội. Dự thảo kỳ vọng tạo không gian thông thoáng, xanh hơn, cải thiện tình trạng ngập úng và mở thêm nơi sinh hoạt cộng đồng. Nhưng lợi ích ấy chỉ thuyết phục nếu quá trình thực hiện hạn chế xáo trộn, bảo vệ liên kết cộng đồng và bảo đảm tái định cư phù hợp. Chính quyền phường cho biết nhà tái định cư cần được xây dựng trước khi giải phóng mặt bằng; đây phải là điều kiện thực chất, không chỉ là cam kết trên giấy.
Cơ hội chỉ thành hiện thực qua quy trình minh bạch
Vĩnh Hưng đang đứng trước cơ hội chuyển từ phát triển thiếu đồng bộ sang một cấu trúc đô thị có kết nối giao thông công cộng, dịch vụ gần nơi ở và môi trường sống tốt hơn. Nhưng hiện tại, các con số về diện tích, mạng lưới đường và tiện ích vẫn thuộc dự thảo đang lấy ý kiến; không nên xem chúng như kết quả đã được phê duyệt hoặc bảo đảm sẽ xuất hiện. Điều cần theo dõi tiếp theo là ý kiến cư dân được phản ánh ra sao trong phương án cuối, năng lực hạ tầng có tương xứng với quy mô dân số dự kiến hay không, và kế hoạch tái định cư có bảo vệ quyền lợi người dân hay không. Nếu quy hoạch TOD và đô thị 15 phút được cụ thể hóa bằng dịch vụ dễ tiếp cận, đường đi an toàn, cây xanh và thoát nước hiệu quả, tái thiết Vĩnh Hưng có thể trở thành bước nâng chất lượng sống. Nếu chỉ ưu tiên xây dựng mới, cơ hội ấy sẽ khó thành hiện thực.
