Cảnh báo lớn hơn là cần thiết, nhưng phải đi cùng luật mạnh hơn
Cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá là hình ảnh và thông điệp in trực tiếp trên bao bì nhằm giúp người dùng nhận biết nguy cơ bệnh tật, cân nhắc bỏ thuốc và hạn chế tác hại đối với cộng đồng. Sau hơn một thập kỷ giữ nguyên bộ hình ảnh, đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85% là bước điều chỉnh cần thiết, nhưng chỉ phát huy tác dụng nếu được gắn với thực thi luật và bảo vệ thanh thiếu niên. Tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” ngày 27.10, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, kiến nghị tăng diện tích từ 50% lên ít nhất 85% trên mỗi mặt chính, đặt cảnh báo ở phía trên và không để tem che khuất. Đây không chỉ là chuyện thiết kế bao bì: cảnh báo cần đủ nổi bật để đối trọng với cách sản phẩm được tiếp thị và hiện diện trước mắt người trẻ.
Đề xuất được đưa ra khi Quốc hội xem xét sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Đây là dịp để xử lý đồng thời những khoảng trống liên quan đến sản phẩm thuốc lá mới, quảng cáo, tiếp thị và cảnh báo sức khỏe, thay vì chỉ tăng kích thước hình ảnh rồi xem đó là giải pháp trọn vẹn. Mục tiêu phải bao gồm giảm sự tiếp xúc của trẻ em, thanh thiếu niên với tiếp thị và hình ảnh thuốc lá, đồng thời củng cố chính sách bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Nếu luật sửa đổi chỉ ghi nhận con số 85% mà thiếu cơ chế thực thi, cảnh báo lớn hơn vẫn có thể bị làm lu mờ.
Mười ba năm với sáu hình ảnh đã làm thông điệp kém mới
Từ tháng 5.2013 đến nay, Việt Nam vẫn dùng sáu mẫu cảnh báo bằng hình ảnh, chiếm 50% mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc. Dù quy định hiện hành yêu cầu thay nội dung định kỳ hai năm một lần, bộ hình ảnh áp dụng lâu dài đã khiến người hút dần quen mắt; cảnh báo còn có thể bị tem dán che khuất. Theo khảo sát được PGS.TS Lê Thị Thanh Hương dẫn tại tọa đàm, tỷ lệ người hút chú ý đến cảnh báo giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% tại 37 tỉnh, thành phố năm 2024. Đây là lý do diện tích cảnh báo cần được xem xét cùng tần suất đổi mới, vị trí in và khả năng nhìn thấy trên bao bì thực tế.
Tác hại thuốc lá không dừng ở người hút: thuốc lá liên quan đến ung thư phổi, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, ảnh hưởng khả năng sinh sản và sức khỏe thế hệ tương lai; khói thuốc thụ động cũng đặt người xung quanh trước nguy cơ. Vì vậy, duy trì những hình ảnh đã mất dần sức gây chú ý không phải lựa chọn hợp lý. Bộ cảnh báo mới nên có chủ đề đa dạng, hình ảnh phù hợp văn hóa Việt Nam và được luân phiên không quá hai năm một lần. Thay đổi định kỳ giúp cảnh báo tiếp tục là thông tin sức khỏe có sức nặng, thay vì trở thành chi tiết quen thuộc mà người dùng dễ bỏ qua.
85% có thể tạo tác động, nhưng cần biến cảnh báo thành lối ra
Chuyên gia không chỉ đề nghị phóng to hình ảnh mà còn muốn dành phần diện tích tăng thêm cho nội dung đủ rõ, đặt cảnh báo phía trên và ngăn tem che lấp. Theo ước tính của Bộ Y tế, tăng diện tích lên 85% có thể giúp giảm khoảng 815.000 người hút thuốc sau sáu năm. Con số này cho thấy bao bì có thể trở thành một điểm tiếp xúc thường xuyên với thông điệp sức khỏe, nhưng không nên được hiểu là dự báo chắc chắn nếu thiếu các biện pháp hỗ trợ khác. Cảnh báo cần đi cùng thông tin hướng dẫn cai thuốc và số Tổng đài tư vấn cai thuốc miễn phí 1800 6606, để người hút biết nơi tìm trợ giúp khi sẵn sàng. Khi đó, mỗi lần nhìn thấy bao thuốc không chỉ nhắc về nguy cơ mà còn gợi ra một bước hành động.
Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề nghị bổ sung vào dự thảo luật quy định cảnh báo chiếm ít nhất 85% mỗi mặt chính của bao, tút, hộp thuốc lá, hoặc quy định lộ trình cụ thể từ 85% đến 100%. Đây là phương án chính sách đáng cân nhắc: đặt mức tối thiểu rõ ràng, đồng thời không để thay đổi dừng lại ở con số trên văn bản. Luật cần quy định cách bảo đảm cảnh báo không bị che, cách luân phiên mẫu và trách nhiệm với thông tin hỗ trợ cai thuốc. Tăng diện tích cảnh báo bao thuốc lá là bước đi có cơ sở; giá trị của nó sẽ được quyết định bởi việc thông điệp có đến được với người hút và góp phần bảo vệ người trẻ hay không.
