Bao bì cảnh báo cần thoát khỏi tình trạng quen mắt
Cảnh báo sức khỏe bao thuốc lá là thông điệp bằng chữ và hình ảnh trên bao bì, nhằm giúp người mua nhận diện tác hại của thuốc lá mỗi khi nhìn thấy hoặc lấy một điếu thuốc. Tại Việt Nam, cảnh báo hiện chiếm 50% mỗi mặt chính trước và sau; sáu hình ảnh được sử dụng từ tháng 5/2013 vẫn chưa được thay mới đáng kể. Việc duy trì cùng một bộ hình ảnh suốt hơn 13 năm không phải ổn định mà là để thông điệp mất dần sức nặng. Theo PGS.TS. Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, người hút thuốc có thể quen mắt với cảnh báo; mức độ chú ý được ghi nhận giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố. Cảnh báo còn có thể bị tem thuốc lá che khuất. Những dữ kiện này cho thấy thiết kế hiện hành cần được làm mới, chứ không chỉ tiếp tục hiện diện trên bao bì.
Mức 85% có cơ sở, nhưng phải đi cùng đổi mới
WHO khuyến nghị tăng diện tích cảnh báo từ 50% lên ít nhất 85% trên mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc lá. Đây là đề xuất đáng ủng hộ: hình ảnh lớn hơn dễ nhìn hơn, đồng thời thu hẹp khoảng trống dành cho thiết kế thương hiệu và tiếp thị. Nghiên cứu tại Việt Nam năm 2024 cho thấy khi hình ảnh cảnh báo được phóng to, nhận thức của người hút thuốc về nguy cơ sức khỏe tăng lên. Tuy nhiên, tăng diện tích mà giữ nguyên nội dung sẽ không giải quyết được sự chai lì sau nhiều năm. Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá quy định cảnh báo phải thay đổi định kỳ hai năm một lần, nhưng sáu mẫu hiện dùng vẫn chưa được thay mới. Vì vậy, cải cách có ý nghĩa cần kết hợp diện tích lớn với hình ảnh và thông điệp được cập nhật thường xuyên, đồng thời bảo đảm tem hoặc vật liệu khác không che lấp cảnh báo.
Tác động phụ thuộc vào thiết kế chính sách đồng bộ
Mục tiêu của hình ảnh cảnh báo 85% không nên dừng ở việc làm bao thuốc trông đáng sợ hơn; chính sách cần giúp người hút thuốc tiếp nhận thông tin và tìm được bước tiếp theo. Bộ Y tế ước tính tăng diện tích cảnh báo lên 85% có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau sáu năm. Đây là dự báo, không phải kết quả đã được bảo đảm, nên hiệu quả thực tế cần được theo dõi sau khi áp dụng. PGS.TS. Lê Thị Thanh Hương đề xuất in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trực tiếp trên bao bì; WHO cũng khuyến nghị đưa số đường dây hỗ trợ cai nghiện lên nhãn. Khi người hút thuốc nhìn thấy cảnh báo, một địa chỉ hỗ trợ cụ thể có thể giúp chuyển sự chú ý thành hành động. WHO còn đề nghị tăng cường chính sách kiểm soát thuốc lá, gồm hạn chế trưng bày tại điểm bán, thực thi quy định môi trường không khói thuốc và mở rộng hỗ trợ cai nghiện.
Cơ hội sửa luật không nên bị bỏ lỡ
Đề xuất được đặt ra khi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được xem xét sửa đổi. Thời điểm này phù hợp để chuyển từ quy định tối thiểu 50% sang mức cảnh báo lớn hơn, đồng thời đưa lịch thay hình ảnh định kỳ và số tổng đài miễn phí vào chính sách. Nhu cầu đổi mới càng rõ trong bối cảnh GATS 2021 ghi nhận gần 21% người trưởng thành hút thuốc, tương đương khoảng 15,8 triệu người; tỷ lệ hút thuốc giảm chậm, khoảng 3% trong 10 năm. WHO cho biết thuốc lá gây hơn 7 triệu ca tử vong toàn cầu mỗi năm, trong đó có hơn 1,6 triệu người không hút thuốc nhưng phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Mở rộng cảnh báo không phải giải pháp duy nhất, nhưng là bước thực tế để làm thông tin về tác hại dễ thấy hơn và hỗ trợ nỗ lực giảm hút thuốc lá. Nếu chỉ tăng diện tích mà không thay nội dung và kết nối người hút với trợ giúp, cơ hội tạo thay đổi sẽ bị bỏ phí.
