Từ 50% lên ít nhất 85%: cảnh báo cần chiếm vị trí chủ đạo
Cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá là thông điệp bằng chữ và hình ảnh trực tiếp cho người tiêu dùng biết về nguy cơ do hút thuốc, được in trên các mặt chính của bao thuốc. Sáng 21/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình Quốc hội dự án sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá; trong thẩm tra, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị cảnh báo chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và sau, hoặc xây dựng lộ trình tăng từ 85% đến 100%. Đây là thay đổi đáng kể so với mức 50% hiện nay. Theo tôi, hướng sửa đổi là hợp lý: khi tác hại thuốc lá hiện lên rõ hơn trên bao bì, phần dành cho nhãn hiệu và hình ảnh quảng bá không còn áp đảo lời cảnh báo. Mức 85% cũng đưa cảnh báo thuốc lá từ chi tiết quen thuộc thành nội dung trung tâm mà người mua khó bỏ qua.
Hình ảnh cũ làm thông điệp dần mất sức nặng
Sáu hình ảnh cảnh báo đang dùng được áp dụng từ tháng 5/2013, mỗi hình chiếm 50% mặt trước và mặt sau bao thuốc. Trong khi đó, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 quy định cảnh báo phải được thay đổi định kỳ hai năm một lần. Khoảng cách giữa quy định và thực tế khiến cảnh báo sức khỏe thiếu tính mới; người hút thuốc có thể nhìn thấy hình ảnh quen thuộc nhưng không còn chú ý đến thông điệp. Số liệu cho thấy tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% trong khảo sát năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố. Chỉ tăng diện tích sẽ chưa đủ nếu hình ảnh và nội dung tiếp tục lặp lại. Sửa luật cần đi cùng việc cập nhật định kỳ, đặt cảnh báo ở vị trí dễ thấy và ngăn tem hoặc vật liệu khác che khuất nội dung.
Tác động có thể vượt khỏi chiếc bao thuốc
Đề xuất của chuyên gia tại tọa đàm ngày 27/10 còn bao gồm phóng to hình ảnh và đặt cảnh báo ở phía trên bao bì, bên cạnh việc tăng diện tích cảnh báo bằng hình ảnh lên ít nhất 85% mỗi mặt chính. Lý do không chỉ là thẩm mỹ: kết quả nghiên cứu tại Việt Nam năm 2024 cho thấy hình ảnh lớn hơn giúp tăng nhận thức về nguy cơ sức khỏe; người hút thuốc chú ý đến cảnh báo có ý định bỏ thuốc cao gấp 2,3 lần nhóm không chú ý, và 63,4% trong nhóm này nghĩ đến việc bỏ thuốc. Bộ Y tế ước tính tăng diện tích cảnh báo từ mức 50% hiện nay lên 85% có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau sáu năm. Đây là ước tính, không phải kết quả chắc chắn, nhưng cho thấy thiết kế bao bì có thể hỗ trợ một mục tiêu sức khỏe cộng đồng lớn hơn.
Việt Nam cũng đang tụt lại trong so sánh quốc tế: thứ hạng về diện tích cảnh báo giảm từ 28/198 quốc gia và vùng lãnh thổ năm 2014 xuống 95/212 năm 2025. Thái Lan đã áp dụng mức 85%, còn Lào, Myanmar, Singapore và Brunei áp dụng mức 75%. Trong bối cảnh thuốc lá gây bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và tử vong sớm, bao bì thuốc lá không nên là không gian quảng bá lấn át thông tin nguy cơ. Bước tiếp theo là Quốc hội xem xét cách ghi mức tối thiểu 85% trong luật hoặc quy định lộ trình tăng lên 85–100%, đồng thời bảo đảm tem và vật liệu khác không che cảnh báo. Tăng diện tích, thay hình đúng hạn và giữ thông điệp nhìn thấy được là một gói sửa đổi cần đi cùng nhau.
