Nhiếp ảnh vi mô: khi khoa học hóa thành nghệ thuật
Nhiếp ảnh vi mô là thể loại ảnh microscopic ghi lại những chi tiết ở cấp độ tế bào, vi sinh hay cấu trúc vật chất siêu nhỏ thông qua kính hiển vi và máy ảnh chuyên dụng, biến những gì mắt thường không thể thấy thành những hình ảnh vừa giàu thông tin khoa học vừa giàu tính thẩm mỹ, mở ra một thế giới tí hon hoàn toàn khác lạ. Cuộc thi ảnh khoa học Nikon Small World lần thứ 52 tiếp tục chứng minh sức hút của thể loại này khi tôn vinh những bức hình xuất sắc nhất chụp qua kính hiển vi. Năm nay, ban tổ chức nhận được 1.803 bức ảnh từ các nhiếp ảnh gia thuộc 69 quốc gia, tạo nên một “vũ trụ” vi mô đa sắc độ và phong cách. Điều đáng nói là 20 tác phẩm chiến thắng không chỉ đẹp mà còn kể những câu chuyện khoa học rất đời thường, từ giọt mực in cho tới não chuột phát sáng.
Giải Nhất: Giọt mực in và sức mạnh của sự tò mò
Tác phẩm đoạt giải Nhất thuộc về Ole Bielfeldt, một sinh viên kiêm nhiếp ảnh gia thực nghiệm ở Cologne, Đức, với bức ảnh ghi lại cảnh đầu phun của máy in phun đang “rải” giọt mực lên giấy ở cấp độ vi mô. Đây là minh chứng rõ ràng nhất cho việc nhiếp ảnh vi mô có thể biến một quy trình quá quen thuộc thành một màn trình diễn thị giác đầy bất ngờ. Bielfeldt không dùng thiết bị siêu đắt mà tự chế một hệ thống chụp với ống kính hiển vi, đặt máy in trong phòng tối và dùng đèn flash làm màn trập ánh sáng để “đóng băng” giọt mực giữa không trung. Những lần thử đầu tiên thất bại vì đầu phun và giọt mực di chuyển quá nhanh, vượt ngoài khả năng lấy nét và tốc độ màn trập. Chính chuỗi thất bại đó lại làm nổi bật tinh thần của cuộc thi ảnh khoa học: kiên trì, mày mò và không ngại tháo tung một chiếc máy in để hiểu nó vận hành thế nào.
Nhện nhảy đội vương miện phấn hoa và não chuột phát sáng
Nếu giải Nhất khiến ta nhìn lại chiếc máy in, thì giải Nhì và Ba buộc ta phải đặt câu hỏi: đâu là ranh giới giữa khoa học và hội họa? John-Oliver Dunn giành giải Nhì với bức ảnh nhện nhảy Salticus scenicus phủ đầy hạt phấn hoa, được chụp ở độ phóng đại 20X bằng kỹ thuật chồng ảnh (image stacking). Dưới kính hiển vi, những hạt phấn biến thành “trang sức”, khiến con nhện trông như đang đội vương miện lấp lánh. Ở vị trí thứ Ba, Kaelin Wulf và Rachel Flannery ghi lại các nơ-ron phát sáng màu xanh trong bộ não chuột đã được “mở rộng” bằng kỹ thuật expansion microscopy, kết hợp huỳnh quang và light sheet ở độ phóng đại 5X. Với người không chuyên, bức ảnh có thể giống tia sét hay đàn sứa trôi trong nước, nhưng với giới khoa học, đó là bản đồ tinh vi của hệ thần kinh. Những tác phẩm này cho thấy ảnh microscopic có thể cùng lúc gợi cảm xúc thẩm mỹ và truyền tải tri thức.
Từ đầu bút bi đến bông cúc khép kín: khi đồ vật thường ngày hóa trừu tượng
Các vị trí tiếp theo trong Top 20 tiếp tục khẳng định rằng thế giới tí hon quanh ta phong phú hơn ta tưởng rất nhiều. Hình ảnh đầu bút bi của Justin Theodore Benttinen, chụp bằng ánh sáng phản xạ ở độ phóng đại 20X và chồng ảnh, khiến viên bi trông như một hành tinh treo lơ lửng trong không gian. Mike Crutchley lại đưa người xem vào “vũ trụ thực vật” với cấu trúc bên trong của một bông cúc đang khép, chụp bằng darkfield kết hợp chồng ảnh ở 10X. Những cấu trúc sinh học phức tạp, từ bào tử nấm nhầy đến mô thực vật, dưới ống kính hiển vi bỗng trở thành những bức tranh trừu tượng đầy màu sắc. Điều đáng chú ý là nhiều tác giả không dùng công nghệ hào nhoáng mà dựa vào kính hiển vi, ống kính chuyên nghiệp và các kỹ thuật cổ điển như focus stacking để đạt độ sắc nét tối đa. Sự “tiết chế” công nghệ này giúp người xem tập trung vào vẻ đẹp nguyên bản của dữ liệu hình ảnh.
Vì sao Nikon Small World quan trọng với cả nhà khoa học lẫn người yêu ảnh?
Cuộc thi ảnh khoa học Nikon Small World không chỉ là sân chơi kỹ thuật cho giới phòng lab; nó là cầu nối giữa cộng đồng khoa học và công chúng. Những bức ảnh đoạt giải năm nay “ghi lại vẻ đẹp nghệ thuật của khoa học, giúp hàng triệu người theo dõi thể loại này có cơ hội nhấn mạnh ý nghĩa của nhiếp ảnh khoa học” và khơi gợi đối thoại với cả những người chưa từng biết đến thế giới vi mô. Theo ban tổ chức, đây là năm thứ 52 cuộc thi tôn vinh những hình ảnh xuất sắc nhất chụp qua kính hiển vi. Khi một chiếc máy in, con nhện hay bộ não chuột có thể trở thành tác phẩm nghệ thuật, chúng ta buộc phải nhìn lại cách mình quan sát thế giới. Nhiếp ảnh vi mô nhắc rằng khoa học không khô khan; nó đầy màu sắc, bất ngờ và có thể chạm đến cảm xúc như bất kỳ loại hình nghệ thuật nào. Và đó là lý do Nikon Small World vẫn còn nguyên sức hút sau hơn nửa thế kỷ.
