Giáo dục STEM cho học sinh yếu thế: Cánh cửa cơ hội hay đặc quyền?
Giáo dục STEM học sinh là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học thông qua trải nghiệm, thực hành và giải quyết vấn đề gắn với đời sống, qua đó giúp người học phát triển tư duy và kỹ năng cho tương lai lao động số.
Nếu trước đây STEM trong trường học thường gắn với các phòng thí nghiệm sáng bóng ở thành phố, thì hôm nay câu hỏi cần đặt lại là: STEM có đang trở thành đặc quyền, hay phải là cánh cửa cơ hội cho mọi trẻ em, kể cả những em có hoàn cảnh khó khăn? Những sáng kiến mới từ các trường và tổ chức đã cho thấy một câu trả lời rõ ràng: muốn mở rộng tiếp cận giáo dục STEM, phải đưa khoa học ra khỏi tháp ngà, bước vào cộng đồng, gắn với văn hóa địa phương và đời sống rất cụ thể của từng nhóm học sinh.
Khi một que kem trở thành phòng thí nghiệm: Bài học từ Hà Nội
Trường THCS Trưng Vương đã cho thấy chương trình STEM trường học không nhất thiết phải bắt đầu từ robot hay máy in 3D, mà có thể khởi nguồn từ một que kem quen thuộc giữa phố Tràng Tiền. Nhà trường tổ chức cho hơn 60 học sinh các lớp 6S, 7H1 và 7H2 tham gia hoạt động trải nghiệm STEM gắn với di sản địa phương, với chủ đề “Kem Tràng Tiền: Từ ký ức Hà Nội đến khoa học trong một que kem”, nằm trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Tuần lễ học tập suốt đời năm 2026.
Trong hành trình bộ hành tới phố Tràng Tiền, học sinh không chỉ nghe lịch sử xưởng kem từ năm 1958, quan sát hương vị cốm, đậu xanh, phỏng vấn du khách về văn hóa thưởng thức kem, mà còn phân tích bao bì, cách sử dụng sản phẩm và đề xuất ý tưởng tiêu dùng xanh. Ở trường, các em tiếp tục với ba trạm trải nghiệm: trình bày kết quả nghiên cứu, chia sẻ cảm nhận về văn hóa ẩm thực và môi trường, rồi thực nghiệm “làm kem không cần tủ đông”, thiết kế giải pháp “giữ kem lâu tan”.
Điểm đáng nói là từ một chủ đề rất gần gũi, học sinh buộc phải vận dụng đồng thời kiến thức khoa học tự nhiên về truyền nhiệt, chuyển thể, toán học trong xử lý dữ liệu và quy trình thiết kế kỹ thuật, đồng thời mở rộng hiểu biết lịch sử, địa lí, mỹ thuật và tiếng Anh. Hoạt động trải nghiệm STEM khép lại đã đem lại cho học sinh không chỉ kiến thức khoa học mà còn thêm một cách nhìn mới về di sản văn hóa ngay trong đời sống hằng ngày. Đây là minh chứng sống động rằng khi STEM gắn với di sản văn hóa và bối cảnh địa phương, việc học lập tức trở nên có ý nghĩa, thay vì chỉ là các bài tập khô cứng.
Đại học Sư phạm Đà Nẵng và lớp học STEM cho trẻ em khó khăn
Nếu Trưng Vương cho thấy STEM có thể gắn với di sản ngay trong nội đô, thì tại Đà Nẵng, câu chuyện lại nằm ở việc STEM cho trẻ em khó khăn được tổ chức như thế nào. Ngày 9-10, Câu lạc bộ Khoa học Tự nhiên thuộc Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng phối hợp Trung tâm Nuôi dạy trẻ em khó khăn Làng Hy Vọng và Đồn Biên phòng Phú Lộc khai giảng lớp học “Chạm đến tri thức” dành riêng cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn đang sinh hoạt tại đây.
Lớp học do chính sinh viên của trường đại học trực tiếp giảng dạy, kết hợp ôn tập kiến thức khoa học tự nhiên với trải nghiệm giáo dục STEM: học sinh được tham gia thí nghiệm trực quan, lắp ráp mô hình, khám phá kiến thức thông qua thực hành, qua đó khơi dậy niềm yêu thích khoa học và tạo hứng thú học tập. Chương trình dành cho học sinh THCS từ lớp 6 đến lớp 9, dự kiến kéo dài trong tháng 10 và 11-2026 với 14 buổi học, tần suất 2 buổi mỗi tuần.
Ngay sau lễ khai giảng, học sinh lớp 8 được ôn tập kiến thức hóa học, nhận biết các nguyên tố, hợp chất thông dụng và lắp ráp mô hình phân tử; học sinh lớp 9 ôn tập phân loại hợp chất và thực hành khảo sát sự đổi màu của giấy quỳ tím, giấy pH trong các môi trường khác nhau. Lớp học “Chạm đến tri thức” không chỉ hỗ trợ về mặt học thuật mà còn là sân chơi khoa học truyền cảm hứng, lan tỏa tình yêu học tập đến các em có hoàn cảnh khó khăn. Nói cách khác, đây là một mô hình tiếp cận giáo dục STEM dựa trên cộng đồng: trường đại học, tổ chức xã hội và lực lượng biên phòng cùng chung tay.
Vai trò âm thầm nhưng quyết định của các câu lạc bộ khoa học
Một chi tiết dễ bị bỏ qua nhưng lại rất quan trọng: trung tâm của lớp học “Chạm đến tri thức” không phải là một dự án chính thức cấp bộ, mà là Câu lạc bộ Khoa học Tự nhiên của một trường đại học. Điều này cho thấy các câu lạc bộ khoa học tự nhiên tại trường đại học đang trở thành lực lượng tiên phong mở rộng tiếp cận giáo dục STEM, đặc biệt với nhóm học sinh yếu thế. Khi sinh viên trực tiếp đứng lớp, STEM không còn là “giáo án trên cao” mà là những giờ học gần gũi, dễ chia sẻ vì khoảng cách tuổi đời không quá lớn.
Em Trần Văn Bích Thảo, đại diện Ban Chủ nhiệm Câu lạc bộ Khoa học Tự nhiên, cho biết lớp học do sinh viên trực tiếp giảng dạy, kết hợp ôn tập kiến thức với trải nghiệm giáo dục STEM. Đây là mô hình hai chiều: sinh viên sư phạm rèn nghề, học cách tổ chức chương trình STEM trường học trong bối cảnh thực tế, còn học sinh được tiếp cận nội dung khoa học mới một cách cụ thể, sinh động. Nếu các trường đại học khác quan tâm hơn tới việc “ra khỏi cổng trường” như thế này, mạng lưới STEM cho trẻ em khó khăn chắc chắn sẽ rộng hơn rất nhiều, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các dự án lớn mang tính phong trào.
Bài toán tiếp cận giáo dục STEM: Liên kết cộng đồng là lời giải
Từ Hà Nội đến Đà Nẵng, điểm chung nổi bật là giáo dục STEM học sinh chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó chạm tới đời sống cụ thể của từng nhóm người học. Với Trưng Vương, đó là di sản Kem Tràng Tiền – một địa chỉ quen thuộc của Hà Nội được tiếp cận dưới góc nhìn lịch sử, văn hóa, khoa học và môi trường. Với Làng Hy Vọng, đó là lớp học “Chạm đến tri thức” được thiết kế riêng cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn, dựa trên năng lực và nhu cầu thật của các em.
Điểm mấu chốt không nằm ở những khẩu hiệu đẹp về STEM, mà ở cấu trúc liên kết: nhà trường phổ thông, trường đại học, câu lạc bộ khoa học, chính quyền địa phương và lực lượng biên phòng cùng ngồi lại để đưa ra chương trình phù hợp, bền vững. Khi một trường THCS gắn chương trình STEM với Tuần lễ học tập suốt đời, khi một trường đại học mở lớp ngoài khuôn viên cho trẻ khó khăn, đó là tín hiệu cho thấy STEM đang dần trở thành một phần của hệ sinh thái giáo dục cộng đồng. Câu hỏi tiếp theo không còn là “có nên làm STEM không?”, mà là “chúng ta sẽ nhân rộng những mô hình này như thế nào để không em nào bị bỏ lại phía sau?”
