Khoảng cách không nằm ở số lượng đề tài
Khoa học nông nghiệp là hoạt động nghiên cứu và ứng dụng tri thức, công nghệ nhằm cải thiện giống, quy trình sản xuất, chất lượng nông sản và hiệu quả của toàn chuỗi giá trị. Nhưng giá trị của nó chỉ được chứng minh trọn vẹn khi kết quả rời phòng nghiên cứu để đến với người sản xuất và thị trường. Ngày 27/10, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhằm thúc đẩy tăng trưởng ngành nông nghiệp và môi trường ở khu vực phía Bắc. Dữ liệu được báo cáo tại hội nghị cho thấy 34 địa phương thống kê 451 sản phẩm khoa học công nghệ trong lĩnh vực nông nghiệp; 341 sản phẩm, tương đương khoảng 76%, vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu. Chỉ khoảng 24% được đưa vào ứng dụng hoặc thương mại hóa. Đây không phải dấu hiệu thiếu ý tưởng. Đó là cảnh báo rằng hệ thống vẫn đo được đầu ra nghiên cứu dễ hơn khả năng biến đầu ra ấy thành sản phẩm, thu nhập và năng suất thực tế.
Có bằng chứng hiệu quả, nhưng chưa thành lối đi phổ biến
Khoảng cách từ nghiên cứu đến sản xuất càng đáng chú ý khi những kết quả đã được ứng dụng cho thấy lợi ích cụ thể. Giống lúa mới, công nghệ sinh học, cơ giới hóa và quy trình canh tác tiên tiến giúp năng suất tăng khoảng 9,9%, sản lượng tăng ước 2,4 triệu tấn mỗi năm. Đây là minh chứng rằng công nghệ nông nghiệp có thể cải thiện hiệu quả khi được triển khai đúng nơi, đúng nhu cầu. Vấn đề là các kết quả như vậy chưa trở thành quy trình phổ biến, dễ tiếp cận đối với nhiều vùng sản xuất và ngành hàng. Theo báo cáo tại hội nghị, trong năm năm qua chỉ khoảng 12% đề tài nghiên cứu có kết nối với doanh nghiệp. Khi người đặt hàng, nhà nghiên cứu và người sản xuất ít gặp nhau từ đầu, đề tài dễ lệch khỏi bài toán thị trường; còn doanh nghiệp khó đánh giá khả năng mở rộng, rủi ro và lợi ích trước khi đầu tư. Vì thế, thúc đẩy ứng dụng không thể chỉ là khâu cuối của một đề tài. Nhu cầu sản xuất và tiêu thụ phải định hình nghiên cứu ngay từ lúc lựa chọn nhiệm vụ.
Thể chế, tài chính và liên kết đang khóa đường ra
Không thể quy tỷ lệ thương mại hóa thấp cho riêng năng lực của nhà khoa học. Các vướng mắc được nêu tại hội nghị gồm thể chế, cơ chế tài chính và hạ tầng dùng chung; đồng thời, liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất cần được tổ chức thực chất hơn theo chuỗi giá trị. Nếu quy định và nguồn lực không phù hợp với các giai đoạn thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm, chuyển giao và mở rộng, kết quả nghiên cứu sẽ khó vượt qua khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và đồng ruộng. Liên kết chuỗi cũng không thể dừng ở biên bản hợp tác. Doanh nghiệp cần tham gia xác định bài toán và đánh giá khả năng tiêu thụ; địa phương, hợp tác xã và nông hộ cần góp dữ liệu thực địa, điều kiện sản xuất và phản hồi sau thử nghiệm. Các cơ sở nghiên cứu được yêu cầu đề xuất giải pháp công nghệ cụ thể cho vấn đề thực tiễn, còn cơ quan quản lý phải rà soát kết quả khả thi để hỗ trợ ứng dụng và thương mại hóa nghiên cứu. Đó là cách chuyển tiêu chí thành công từ số đề tài hoàn thành sang sản phẩm có người dùng và có khả năng duy trì.
Dữ liệu phải nối liền từ vùng nguyên liệu đến thị trường
Một nút thắt khác là dữ liệu ngành chưa được kết nối và chia sẻ đầy đủ. Chuyển đổi số nông nghiệp sẽ khó tạo hiệu quả nếu thông tin đất đai, vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và sản xuất nằm rời rạc giữa các hệ thống. Phó Thủ tướng yêu cầu đẩy nhanh số hóa, chuẩn hóa và kết nối các cơ sở dữ liệu phục vụ trực tiếp sản xuất, quản lý ngành; truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin cần trở thành yêu cầu xuyên suốt. Thời hạn triển khai cũng đã được nêu: trước ngày 15/11/2026, các địa phương phía Bắc cần chọn từ ba đến năm bài toán ưu tiên, gắn sản xuất với chế biến, tiêu thụ và xây dựng thương hiệu tại vùng nguyên liệu. Trước ngày 15/12/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải hoàn thiện danh mục nhiệm vụ ưu tiên để triển khai trong quý I/2027. Đây là cơ hội để thay đổi cách làm: chọn ít bài toán nhưng theo đến kết quả, thay vì tiếp tục dàn trải. Khoa học, đổi mới sáng tạo và dữ liệu chỉ trở thành động lực nâng năng suất, chất lượng và giá trị nông nghiệp khi người sản xuất có thể dùng công nghệ, doanh nghiệp có thể đầu tư và thị trường nhận được sản phẩm đáp ứng yêu cầu. Con số 76% vì thế không chỉ phản ánh điểm nghẽn; nó đặt ra thước đo cấp thiết cho giai đoạn tiếp theo: đưa nghiên cứu vào ứng dụng và chứng minh được giá trị.
