Tiếp cận pháp luật trong kỷ nguyên AI: Từ phổ biến một chiều đến tương tác số
Tiếp cận pháp luật bằng AI và nền tảng số là quá trình người dân sử dụng công cụ số, trí tuệ nhân tạo và định danh điện tử để tìm kiếm, tương tác và hiểu thông tin pháp luật chính thống theo nhu cầu cụ thể của mình, thay vì chỉ nghe phổ biến một chiều theo cách truyền thống.
Sau gần 14 năm, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật 2012 đã hoàn thành sứ mệnh mở đường, nhưng rõ ràng đã không còn đủ nhanh để theo kịp chuyển đổi số, mạng xã hội và những dạng giao dịch mới. Việc sửa luật lúc này không chỉ là chỉnh vài điều khoản, mà là thay đổi tư duy: từ “nhà nước có gì thì đưa ra” sang “người dân cần gì để sống và làm việc trong khuôn khổ pháp luật”. Đó là lý do hội thảo góp ý Dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) được tổ chức, huy động đội ngũ trí thức phản biện trước khi trình Quốc hội. Nếu không chấp nhận đặt công nghệ – đặc biệt là tiếp cận pháp luật AI – vào trung tâm mô hình mới, luật sửa đổi sẽ tiếp tục chạy sau thực tiễn.
Vì sao Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật buộc phải “nhập cuộc số”
Điểm cốt lõi của lần sửa Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật là thừa nhận rằng luật hiện hành đã bộc lộ hạn chế trong bối cảnh đổi mới mô hình quản trị quốc gia và chuyển đổi số pháp lý. Khi giao dịch điện tử, thương mại điện tử, tài chính số bùng nổ, rủi ro pháp lý cũng di chuyển lên môi trường số, nơi người dân ít được chuẩn bị. TS.KH Nghiêm Vũ Khải nhấn mạnh sửa luật sau 14 năm là yêu cầu bắt buộc của quá trình hoàn thiện thể chế để đáp ứng phát triển.
Quan trọng hơn, các chuyên gia chỉ ra sai số của mô hình phổ biến cũ: nặng về báo cáo số hội nghị, tài liệu, chương trình; nhẹ về hiệu quả người dân hiểu và áp dụng luật. PGS.TS Phạm Bích San cảnh báo nếu chỉ yêu cầu mọi người nhớ khối lượng điều khoản khổng lồ, chúng ta không tạo được “tinh thần pháp luật” – hiểu quyền, giới hạn quyền lực và trách nhiệm công dân. Nếu Luật sửa đổi không gắn chặt với công nghệ – từ AI đến định danh điện tử – để cá nhân hóa việc học luật, chúng ta sẽ tiếp tục sản xuất những văn bản “tốt trên giấy, lạc lõng ngoài đời”.
Cổng Pháp luật quốc gia: Hạt nhân của chuyển đổi số pháp lý
Nếu phải chọn một biểu tượng cho chuyển đổi số pháp lý hiện nay, đó chính là Cổng Pháp luật quốc gia. Nền tảng này được xác định là hệ thống số dùng chung về pháp luật, tập trung từ văn bản quy phạm, dự thảo, trợ giúp pháp lý, phổ biến giáo dục pháp luật đến thủ tục hành chính và hỗ trợ pháp lý doanh nghiệp. Theo Bộ Tư pháp, đến giữa tháng 7/2026, Cổng đã đăng tải hơn 2.500 thông tin và ghi nhận gần 10 triệu lượt truy cập.
Điểm đáng chú ý không chỉ là số liệu, mà là cách mô hình này thay đổi thói quen tiếp cận pháp luật. Người dân, doanh nghiệp có thể tra cứu miễn phí, không bị giới hạn bởi biên giới địa lý hay giờ hành chính. Việc duy trì thông tin trên Zalo, TikTok và các mạng xã hội giúp pháp luật “đi cùng điện thoại”, len vào nhóm người dùng trẻ – nhóm thường đứng đầu cả trong sáng tạo lẫn rủi ro trên môi trường số. Ở đây, tiếp cận pháp luật AI không phải khẩu hiệu; nó trở thành cổng vào cho hệ sinh thái pháp luật số, nơi mỗi công dân có thể quan sát và giám sát chính sách, thay vì chỉ bị yêu cầu tuân thủ.
AI, VNeID và dịch vụ công AI: Từ tra cứu văn bản đến trợ lý pháp lý số
Cách mạng thật sự nằm ở tầng công nghệ. Cổng Pháp luật quốc gia đã tích hợp AI thông qua Trợ lý ảo pháp luật – công cụ đã tiếp nhận và trả lời khoảng 320.707 câu hỏi, hỗ trợ người dân, doanh nghiệp tìm kiếm thông tin nhanh hơn và sát nhu cầu hơn. Đây là dịch vụ công AI đúng nghĩa: người dân hỏi theo tình huống, hệ thống dẫn họ đến điều khoản liên quan, thay vì buộc họ lần từng trang văn bản dài.
Đặc biệt, việc kết nối với VNeID định danh điện tử khiến pháp luật gắn liền với “căn cước số” của mỗi công dân. Thông qua tích hợp này, đã có 350 thông tin pháp luật được đăng tải và khoảng 6.000 lượt truy cập tạo tài khoản trên nền tảng VNeID. Đây không chỉ là con số truy cập, mà là bước đầu hình thành kênh cá nhân hóa cảnh báo rủi ro pháp lý, nhắc nhở nghĩa vụ và quyền lợi theo hồ sơ số của mỗi người. Khi chuyển đổi số pháp lý được thiết kế gắn với định danh, pháp luật không còn là những tờ công báo xa lạ, mà thành thông tin vận hành song song với dịch vụ công, nhắc người dân trước khi vi phạm thay vì chỉ trừng phạt sau đó.
Công nghệ phải giúp người dân hiểu quyền và trách nhiệm – nếu không, mọi thứ chỉ là “số hóa hình thức”
Dù vậy, công nghệ không phải “đũa thần”, và các chuyên gia đã cảnh báo điều này. AI, VNeID hay bất kỳ nền tảng số nào đều vô nghĩa nếu chỉ dùng để biến tài liệu giấy thành file PDF. “Công nghệ không chỉ giúp số hóa tài liệu pháp luật, giá trị lớn hơn là tạo một con đường ngắn hơn từ quy định đến người cần sử dụng quy định đó”. Nói cách khác, tiếp cận pháp luật AI phải trả lời câu hỏi: người dân hiểu gì thêm về quyền, nghĩa vụ và cách hành xử an toàn khi gặp vấn đề pháp lý?
PGS.TS Phạm Bích San nhấn mạnh cần xây dựng “tinh thần pháp luật” – khả năng nhận ra quyền của mình, giới hạn quyền lực và trách nhiệm công dân. Môi trường số cho phép người dân đặt câu hỏi, phản hồi, chứ không còn nghe một chiều. Trong giai đoạn 2026-2030, Cổng Pháp luật quốc gia được định hướng tiếp tục hoàn thiện dữ liệu, nâng cấp ứng dụng AI, tăng kết nối và tối ưu trải nghiệm người dùng, qua đó góp phần hình thành hệ sinh thái pháp luật số phục vụ người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước. Nếu giữ được nguyên tắc: mọi nâng cấp công nghệ đều phải giúp người dân hiểu luật hơn, chứ không chỉ thấy giao diện đẹp hơn, thì chuyển đổi số pháp lý mới thực sự mang ý nghĩa cải cách.
