Trường nội trú vùng cao: Từ khái niệm đến nhu cầu bức thiết
Trường nội trú vùng cao là mô hình trường học tổ chức dạy học, ăn, ở tập trung cho học sinh vùng núi, vùng đặc biệt khó khăn, giúp các em không phải di chuyển xa, đồng thời tối ưu hoá nguồn lực giáo dục cho những địa bàn dân cư phân tán, nhiều điểm trường nhỏ, giao thông trắc trở.Ở Điện Biên, đề xuất mở rộng trường phổ thông nội trú liên cấp đến các xã đặc biệt khó khăn không chỉ là một phương án tổ chức lại mạng lưới trường lớp, mà là một lựa chọn mang tính chiến lược cho giáo dục vùng khó khăn. Mạng lưới hiện có với vô số điểm trường lẻ khiến giáo viên mỏng, cơ sở vật chất manh mún, còn học sinh vùng cao phải đánh đổi sức khoẻ và an toàn trên những chặng đường đến lớp đầy hiểm trở. Trong bối cảnh đó, trường học vùng đặc biệt nếu cứ “dàn hàng ngang” sẽ tiếp tục yếu và thiếu; gom lại thành các trường nội trú liên cấp mới tạo được chất lượng.
Điện Biên tinh gọn mạng lưới, chọn nội trú liên cấp làm trục chính
Điện Biên đã đi một bước mà nhiều địa phương còn ngại: cắt giảm tới khoảng 58% số trường trong mạng lưới hiện có để tinh gọn, phù hợp thực tiễn. Đây là quyết định gây tranh luận nhưng cần thiết, bởi duy trì quá nhiều trường nhỏ lẻ ở nơi dân cư thưa, đường sá hiểm trở chỉ kéo dài tình trạng manh mún. Trên nền đó, tỉnh chọn hướng phát triển hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và THCS tại 15 xã biên giới với tổng mức đầu tư hơn 3.550 tỷ đồng. Một câu nói đáng trích: “Tỉnh được đầu tư xây dựng 15 trường tại 15 xã biên giới, với tổng mức đầu tư hơn 3.550 tỷ đồng.” Lựa chọn này cho thấy quan điểm rõ ràng: dồn lực ít nhưng trúng vào những trường học vùng đặc biệt, có khả năng kéo học sinh vùng cao ở nhiều bản làng về cùng một điểm trường nội trú vùng cao chất lượng hơn.
Si Pa Phìn: Mô hình nội trú vùng cao giảm gánh nặng đường đến lớp
Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Si Pa Phìn được hoàn thành và đưa vào sử dụng chỉ trong 6 tháng, với sự hỗ trợ của Trung ương và một đô thị lớn. Không phải ngẫu nhiên Điện Biên chọn trường này làm hình mẫu. Thực tế tại trường cho thấy học sinh được học tập, ăn ở và sinh hoạt trong điều kiện tốt hơn, khó khăn do khoảng cách địa lý giảm rõ rệt; giáo viên có môi trường công tác chất lượng hơn, phụ huynh yên tâm đưa con đến trường. Đây chính là bằng chứng sống động rằng trường nội trú vùng cao không phải khẩu hiệu, mà là giải pháp cụ thể cho giáo dục vùng khó khăn. Khi nhiều bản làng chỉ có vài chục học sinh rải rác, việc gom các em về một trường nội trú liên cấp không chỉ tiết kiệm giáo viên, cơ sở vật chất, mà còn cắt ngắn quãng đường đầy rủi ro mỗi ngày đến lớp.
Bài học từ Trường vùng cao Việt Bắc: Nội trú phải vững cả nuôi lẫn dạy
Trường phổ thông vùng cao Việt Bắc là một minh chứng khác cho vai trò của trường nội trú vùng cao trong đào tạo học sinh vùng cao là con em đồng bào dân tộc thiểu số từ Quảng Trị trở ra miền Bắc. Nhà trường đang được nâng cấp với tổng vốn 296 tỷ đồng, gồm giảng đường, ký túc xá, nhà ăn, trạm y tế, nhà đa năng… Song chính quá trình nâng cấp này cũng bộc lộ một vấn đề: nếu không chuẩn bị kỹ, việc “đại tu” cơ sở vật chất sẽ làm đứt gãy việc nuôi, dạy. Do dự án chậm hoàn thành vì mưa kéo dài, nắng nóng, biến động giá nhiêu liệu, vật tư và thiếu nhân công, thầy trò phải sơ tán, học nhờ tại các cơ sở khác. Nhà trường từng cân nhắc dạy online hoặc vừa học vừa thi công, nhưng cuối cùng buộc phải chọn giải pháp bảo đảm ăn ở, an ninh, an toàn và chất lượng học tập cho 2.500 học sinh trước tiên.
Mở rộng nội trú liên cấp: Cơ hội lớn nhưng không phải không rủi ro
Từ thực tiễn Si Pa Phìn, Điện Biên đề xuất Chính phủ sơ kết, đánh giá đầy đủ hiệu quả mô hình trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới, rồi trên cơ sở đó nghiên cứu mở rộng chủ trương đầu tư đến các xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, trước hết ở nơi dân cư phân tán, nhiều điểm trường nhỏ lẻ, đi lại khó khăn. Hướng đi này hợp lý vì trường nội trú vùng cao liên cấp có thể phục vụ nhiều cấp học tại một điểm, tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực, giảm số trường phải duy trì rời rạc. Tuy vậy, nếu chỉ xây trường mà thiếu cơ chế ổn định về biên chế giáo viên, kinh phí tổ chức nội trú, chính sách cho học sinh và đội ngũ gắn bó lâu dài tại vùng khó khăn thì mô hình dễ thành vỏ rỗng. Kết luận phải rõ: trường nội trú không chỉ là công trình xây dựng, mà là cam kết lâu dài với học sinh vùng cao về chất lượng nuôi, dạy và môi trường sống an toàn.
