Từ “môn học khô khan” đến hành trình cảm xúc của người trẻ
Dạy lịch sử sáng tạo là cách biến kiến thức quá khứ thành trải nghiệm sống động, nơi học sinh không chỉ ghi nhớ sự kiện mà được tham gia, nhập vai, xúc động và suy ngẫm, để lịch sử trở thành phần tính cách, giá trị và lựa chọn sống của thế hệ Gen Z, Gen Alpha chứ không phải những mốc thời gian lạnh lùng trên trang sách. Ngày 4/9, tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, đông đảo học sinh, sinh viên TPHCM đã tham dự chương trình “Nghệ thuật cải lương - Ký ức lịch sử và Mã văn hóa dân tộc”, trực tiếp xem trích đoạn, giao lưu với nghệ sĩ, tìm hiểu phục trang, đạo cụ và các yếu tố tạo nên sân khấu cải lương. Đây không phải một buổi ngoại khóa kiểu cũ; đó là thông điệp rõ ràng: lịch sử chỉ sống khi người trẻ được chạm vào bằng nhiều giác quan và bằng chính cảm xúc của mình.
Cải lương giáo dục: đưa học sinh từ “biết” đến “trải nghiệm” lịch sử
Điểm mạnh của cải lương giáo dục nằm ở chỗ nó là sân khấu tổng hợp: văn học, âm nhạc, lời ca, diễn xuất, mỹ thuật, âm thanh, ánh sáng cùng kể một câu chuyện. Qua sân khấu, lịch sử không còn là danh sách nhân vật, trận đánh, mốc thời gian mà hiện lên bằng giai điệu, giọng ca, ánh nhìn, bộ áo dài xưa, tiếng trống trận, và đặc biệt là cảm xúc của nhân vật. Theo các nhà nghiên cứu, sự rung động trước số phận của một nhân vật có thể khơi dậy nhu cầu tìm hiểu sâu hơn, khiến học sinh tự đối chiếu với sử liệu đáng tin cậy để nhận thức đầy đủ về lịch sử. Một câu nói đáng trích là: “Sách giáo khoa tạo nên khung tri thức, còn nghệ thuật có khả năng khơi dậy sự thấu cảm lịch sử”. Nếu chỉ dạy cho các em nhớ tên chiến dịch, ngày tháng, thì chúng ta mới cho các em “biết” lịch sử; còn khi các em rơi nước mắt vì một lựa chọn hy sinh trên sân khấu, đó mới là lúc lịch sử được “trải nghiệm”.
Sân khấu trong trường học: lịch sử bước xuống khỏi trang sách
Những ví dụ cụ thể cho thấy phương pháp dạy Gen Z bằng sân khấu trong trường học không còn là ý tưởng thử nghiệm mà đã thành xu hướng. Cuối năm học 2025-2026, Trường Tiểu học Phú Thọ trao tặng hơn 900 đầu sách về Chủ tịch Hồ Chí Minh cho toàn bộ học sinh, gieo những bài học đầu đời về đạo đức, tình cảm, lòng yêu nước qua trang sách. Trong khi đó, Trường THPT Nguyễn Tất Thành lại chọn con đường sân khấu: chương trình nghệ thuật “Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước” giao nhiệm vụ hóa thân thành hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh cho một học sinh lớp 10. Khi một người trẻ diễn lại tuổi trẻ của Bác cho những người trẻ khác, khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại được rút ngắn; bài học về trách nhiệm công dân và tự hào dân tộc không còn là câu chữ trong sách vở mà trở thành cảm xúc riêng của mỗi em. Đó là học lịch sử qua cảm xúc đúng nghĩa: lịch sử bước xuống khỏi trang sách, đi vào ánh mắt, giọng nói và sự run tay của một diễn viên tuổi 16 trên sân trường.
Ngôn ngữ Gen Z: cải lương, concert và hành trình về nguồn gặp nhau ở cảm xúc
Trong bối cảnh học sinh quen với Pop, EDM, Hip-hop và video ngắn, nếu lịch sử vẫn được giảng bằng giọng đều đều, theo thứ tự niên đại, thì việc thờ ơ là điều dễ hiểu. Các nhà trường buộc phải tìm phương pháp dạy Gen Z bằng ngôn ngữ của chính thế hệ này. Từ những buổi giao lưu để học sinh sắm vai ca sĩ, diễn viên, tự chạm vào dây đàn tranh, đến các giờ sinh hoạt chủ đề văn hóa dân tộc, trò chơi dân gian ngay trên sân trường, cảm xúc và ấn tượng lịch sử được “ngấm” vào các em một cách tự nhiên. Ngoài khuôn viên trường, những “concert quốc gia”, chương trình nghệ thuật chính luận thu hút hơn 5,7 triệu lượt truy cập trang đăng ký vé, vé phát hết sau 1 phút 27 giây, cho thấy người trẻ sẵn sàng săn vé vì những câu chuyện lịch sử lồng ghép trong âm nhạc. Khi cảm xúc được chạm đến và tò mò được dẫn dắt đúng hướng, học sinh có thể tự nhận thức giá trị sống tốt đẹp, làm chủ việc học để trở thành công dân trẻ sống có ích, biết đóng góp cho cộng đồng.
Sáng tạo trên sân khấu nhưng không được phép “bẻ cong” lịch sử
Đổi mới dạy lịch sử bằng cải lương và sân khấu trong trường học không có nghĩa là lịch sử bị biến thành phim giải trí. Các soạn giả nhấn mạnh yêu cầu tôn trọng sự thật lịch sử: dữ kiện cốt lõi về nhân vật, sự kiện, thời gian phải được bảo đảm; sân khấu chỉ được phép sáng tạo ở lời thoại, diễn biến tâm lý, tình huống và chi tiết nghệ thuật để làm nổi bật hình tượng nhân vật. Sáng tạo cần giúp lịch sử dễ tiếp cận hơn nhưng không được làm sai lệch bản chất sự kiện và giá trị cốt lõi. Nếu thầy cô dùng cải lương giáo dục mà bỏ qua khâu đối chiếu sử liệu, vô tình sẽ khiến học sinh nhớ sai, hiểu lệch. Ngược lại, khi sách giáo khoa tạo khung tri thức, còn sân khấu, concert, hành trình về nguồn mang đến trải nghiệm cảm xúc, học sinh sẽ vừa nắm chắc thông tin vừa nuôi dưỡng được sự thấu cảm với cha ông. Kết luận không thể rõ hơn: để lịch sử chạm đến tim Gen Z, Gen Alpha, chúng ta cần nghệ thuật; để nghệ thuật không lạc đường, chúng ta cần kỷ luật với sự thật lịch sử.
