Nhà dân lọt thỏm – cái giá hữu hình của một tuyến đường được nâng cao
Hiện tượng “nhà dân lọt thỏm” dọc Quốc lộ 13 là tình trạng mặt đường được nâng cao thêm hàng chục centimet đến hơn một mét so với nền nhà hiện hữu, khiến các căn nhà và cửa hàng hai bên trở nên thấp hẳn, lối ra vào bị chia cắt, kéo theo hàng loạt khó khăn trong đi lại, kinh doanh và thoát nước mà người dân buộc phải đối mặt mỗi ngày.
Những ngày cuối tháng 9, đoạn Quốc lộ 13 từ trạm thu phí Lái Thiêu đến cầu Vĩnh Bình đang được thi công, hoàn thiện các hạng mục nâng cấp, mở rộng đường. Tưởng như đó chỉ là một dự án hạ tầng bình thường, nhưng kết quả lại là cảnh mặt đường, miệng cống mới cao hơn nền nhà có nơi đến 1,5 m. Định nghĩa “nâng cấp” ở đây với người dân không phải là đường thông thoáng, mà là những bậc dốc, cầu tạm bằng gạch, đá, tấm sắt để ra vào chính căn nhà của mình.
Chính quyền phường Lái Thiêu ghi nhận khoảng 126 hộ bị ảnh hưởng, với vị trí chênh cao từ 40 cm đến 1,6 m, và đáng chú ý là tất cả đều không thuộc diện giải phóng mặt bằng. Nói cách khác, họ không mất nhà trên giấy tờ, nhưng thực tế lại bị tước đi sự tiện nghi tối thiểu: một lối đi bằng phẳng bước ra đường.
Quốc lộ 13 mở rộng: Hạ tầng huyết mạch nhưng hệ lụy ngay trước cửa nhà
Dự án Quốc lộ 13 mở rộng được thiết kế như một trục giao thông huyết mạch kết nối Bình Dương cũ với trung tâm TP.HCM, với kỳ vọng tăng năng lực lưu thông cửa ngõ phía bắc thành phố. Đoạn từ cổng chào Vĩnh Phú đến nút giao Lê Hồng Phong dài khoảng 13 km, nâng từ 6 lên 8 làn xe, do một doanh nghiệp hạ tầng làm chủ đầu tư theo hình thức BOT và khởi công từ năm 2022.
Theo chủ đầu tư, việc nâng nền Quốc lộ 13 là giải pháp kỹ thuật để khắc phục ngập, lún cục bộ và bảo đảm an toàn giao thông, bởi có thời điểm mực nước sông Sài Gòn cao hơn mặt đường trung bình khoảng 0,6 m ở đoạn từ cầu Vĩnh Bình đến trạm thu phí Lái Thiêu. Đây là lập luận không thể xem nhẹ: nếu không nâng đường, tuyến huyết mạch sẽ tiếp tục bị nước uy hiếp.
Tuy vậy, trong khi các đoạn chưa hoàn tất giải phóng mặt bằng vẫn gây ùn tắc giờ cao điểm, thì những đoạn đã nâng nền lại tạo ra một bước gãy hạ tầng khác: đường cao – nhà thấp. Đường được “bảo vệ” trước nước ngập, nhưng chính các căn nhà mặt tiền – vốn là phần quan trọng của cấu trúc đô thị – lại trở thành những hố trũng mới, dễ ngập hơn, khó tiếp cận hơn.
Khi sinh kế bị treo trên những bậc dốc tạm bợ
Chênh lệch cao độ không chỉ là con số trong bản vẽ; nó là đường dốc hằng ngày mà từng chiếc xe máy phải ì ạch leo qua, là nỗi lo trượt ngã trên những tấm ván, tấm sắt được kê vội. Việc nền đường thay đổi khiến sinh hoạt, kinh doanh của các hộ dân bị ảnh hưởng rõ rệt.
Nhiều hộ phải đắp đất, kê gạch, đặt ván hoặc tấm sắt làm cầu tạm nối từ nhà ra đường. Một quán cơm sát Quốc lộ 13 buộc phải đóng cửa thời gian ngắn, thuê đội thi công nâng nền nhà để khỏi bị “chìm” dưới mặt đường. Cửa hàng sửa đồ gia dụng, tiệm sửa xe đều phải đối diện với việc đưa xe ra đường qua những đoạn dốc tạm gồ ghề, ô tô muốn ra vào cần đoạn dốc dài hơn để tránh chạm gầm.
Đặc biệt, các hố ga, cống thoát nước mới được xây ở cao độ lớn hơn nền nhiều căn nhà, có nơi cao hơn cả mét. Điều này nghĩa là khi mưa lớn, nước rất dễ chảy ngược vào nhà, biến không gian sống thành điểm trũng hứng nước. Câu chuyện nâng cao đường để chống ngập như vậy đang có nguy cơ chuyển gánh nặng ngập từ đường sang nhà dân – một dạng “ảnh hưởng hạ tầng” mà thiết kế ban đầu dường như đánh giá thấp.
Chính quyền lên tiếng: Lời hứa khắc phục và khoảng trống trong quy hoạch
Chính quyền phường Lái Thiêu không phủ nhận lợi ích của dự án. Chủ tịch UBND phường cho rằng việc nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 13 góp phần hoàn thiện hạ tầng, tăng năng lực giao thông, nhưng quá trình thi công đã phát sinh chênh lệch lớn giữa mặt đường và nền nhà dân. Khảo sát bước đầu chỉ ra có vị trí mặt đường cao hơn nền nhà từ 40 cm đến 1,6 m, ảnh hưởng lối ra vào, thoát nước và tiềm ẩn nguy cơ ngập cục bộ.
Trước mắt, phường cho biết sẽ kiến nghị chủ đầu tư và đơn vị thi công bảo đảm lối đi, khắc phục thoát nước, hạn chế bụi và ùn tắc. Về lâu dài, phường sẽ phối hợp chủ đầu tư rà soát, tính toán phương án hỗ trợ người dân nâng nền phù hợp cao độ mặt đường. Song, việc “hỗ trợ nâng nền” không chỉ là chuyện kỹ thuật; đó là câu hỏi ai trả chi phí, ai chịu rủi ro nếu nền nhà, kết cấu cũ không chịu được.
Theo doanh nghiệp, phương án thiết kế đã được tính toán theo hướng hạn chế tối đa mức nâng nền nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu thoát nước và kỹ thuật, đồng thời họ đang làm việc trực tiếp với các hộ bị ảnh hưởng để đưa ra giải pháp hỗ trợ phù hợp từng trường hợp. Tuy nhiên, việc những bất cập mới chỉ được nhìn nhận khi cao độ đã được nâng lên cho thấy khoảng trống trong giai đoạn tham vấn cộng đồng và đánh giá tác động xã hội của dự án.
Không đánh đổi nhà dân lấy đường cao: Bài học cho chiến lược hạ tầng
Dự án nâng nền, mở rộng Quốc lộ 13 là một phần của chiến lược cải tạo hạ tầng giao thông khu vực, nhằm giải quyết ngập, lún và bảo đảm an toàn cho tuyến huyết mạch. Về mục tiêu, khó ai phủ nhận. Nhưng cách triển khai hiện tại đặt ra câu hỏi quan trọng: chúng ta có đang chấp nhận một kiểu đánh đổi ngầm, nơi đường cao hơn đồng nghĩa với đời sống người dân thấp xuống?
Trong thời gian công trình tiếp tục triển khai, hàng loạt hộ dân hai bên đường sẽ phải thích nghi với mặt bằng mới, tự tính toán phương án cải tạo nhà cửa, lối ra vào sau khi cao độ tuyến đường được hoàn thiện. Đây là một gánh nặng không nhỏ đối với những hộ vốn không nằm trong diện giải phóng mặt bằng nhưng lại bị tổn thương trực tiếp bởi dự án.
Bài học ở đây không chỉ dành cho một đoạn Quốc lộ 13. Mọi dự án hạ tầng tương tự cần đặt tiêu chí công bằng không kém gì tiêu chí kỹ thuật: đường không thể khô ráo trên lưng những căn nhà lọt thỏm, và khái niệm “hoàn thiện hạ tầng” phải bao gồm cả sự an toàn, tiện nghi tối thiểu cho cư dân đang sống ngay trên tuyến đường đó.
