Từ dữ liệu rời rạc đến hệ thống an toàn thực phẩm xuyên suốt
Hệ thống dữ liệu an toàn thực phẩm thống nhất là nền tảng số kết nối xuyên suốt thông tin từ đăng ký doanh nghiệp, sản xuất ban đầu, chế biến, lưu thông đến vi phạm an toàn thực phẩm, cho phép cơ quan quản lý và doanh nghiệp giám sát, phân tích nguy cơ và truy xuất nguồn gốc theo chuỗi cung ứng trên một hạ tầng dữ liệu liên thông duy nhất. Đây không chỉ là một công cụ kỹ thuật mà là cách tiếp cận mới: quản lý thực phẩm bằng dữ liệu thay vì chỉ bằng giấy tờ và kiểm tra thủ công. Thực tế, kiến nghị của cử tri Hà Nội về việc thiết lập hệ thống danh sách và công khai toàn quốc các cơ sở vi phạm đã buộc cơ quan quản lý phải trả lời rõ ràng: Bộ Y tế đang xây dựng hệ thống thông tin an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương, được Chính phủ định hướng tại Nghị quyết 184/NQ-CP. Lựa chọn này cho thấy một quan điểm rất rõ: muốn siết chặt an toàn thực phẩm dữ liệu phải trở thành “xương sống” cho quản lý, chứ không chỉ là phụ trợ.
Dữ liệu liên thông: thay đổi luật chơi quản lý chuỗi cung ứng
Cốt lõi của cuộc chơi mới nằm ở việc dữ liệu an toàn thực phẩm được liên thông với đăng ký doanh nghiệp, dữ liệu sản xuất ban đầu và các dữ liệu liên quan đến quá trình lưu thông, vi phạm. Khi mọi mắt xích trong quản lý chuỗi cung ứng cùng hiện lên trên một hệ thống, cơ quan quản lý không còn phải xử lý từng khâu rời rạc, doanh nghiệp cũng khó có thể “đi đường vòng” qua các kẽ hở. Theo đánh giá của Bộ Y tế, sau 15 năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm 2010 bộc lộ những điểm nghẽn rõ ràng: phân công quản lý phân mảnh, chưa tiếp cận đầy đủ phương thức quản lý theo rủi ro, hạ tầng dữ liệu số chưa liên thông, quy định về kiểm nghiệm chưa đồng bộ. Chính vì thế, dự thảo luật sửa đổi lần này chủ động chuyển từ kiểm soát từng khâu sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm từ sản xuất ban đầu đến tiêu dùng. Đây là bước ngoặt: luật đang được “viết lại” theo logic của dữ liệu.
Hà Nội: bài test sống cho truy xuất nguồn gốc nông sản
Nếu hệ thống quốc gia còn nằm trên bản thiết kế, thì Hà Nội chính là phòng thí nghiệm thực tế cho truy xuất nguồn gốc nông sản. Thành phố đã quản lý trên 3.000 cơ sở và hơn 12.000 sản phẩm trên hệ thống truy xuất nguồn gốc của mình. Trong số đó mới có khoảng 5% sản phẩm đáp ứng đầy đủ thông tin để kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố ngày 1-7-2026. Con số khiêm tốn này cho thấy một sự thật: năng lực thu thập và chuẩn hóa dữ liệu thực phẩm của doanh nghiệp vẫn là điểm yếu. Điểm tích cực là Hà Nội đã có nền tảng dữ liệu đủ lớn để kế thừa khi kết nối lên hệ thống quốc gia, giúp tránh đầu tư trùng lặp và buộc các cơ sở sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp phải từng bước hoàn thiện thông tin sản phẩm. Đối với Hà Nội, truy xuất nguồn gốc nông sản không chỉ để người tiêu dùng kiểm tra thông tin mà còn là công cụ để cơ quan quản lý theo dõi, xác thực và đối soát dữ liệu trong toàn bộ quá trình sản xuất, chế biến, lưu thông, tiêu thụ.
Quyền tiếp cận dữ liệu: người tiêu dùng và doanh nghiệp cùng được lợi
Điểm tiến bộ đáng kể của hệ thống thống nhất là dữ liệu không còn bị “đóng” trong phòng họp của cơ quan quản lý. Người dân được khẳng định có quyền tiếp cận thông tin về tình trạng vi phạm, sự cố an toàn thực phẩm và danh sách các cơ sở vi phạm thông qua hệ thống dữ liệu quốc gia thống nhất. Khi danh tiếng của cơ sở gắn trực tiếp với an toàn thực phẩm dữ liệu, áp lực minh bạch trở thành động lực cải thiện quy trình. Về phía cơ quan nhà nước, hệ thống giúp giám sát, kiểm tra, phân tích nguy cơ, phòng ngừa, ngăn chặn và khắc phục sự cố, đồng thời hỗ trợ truy xuất nguồn gốc sản phẩm lưu thông trên thị trường một cách kịp thời. Quyền truy cập được phân quyền từ Trung ương đến địa phương để kịp thời phát hiện dấu hiệu vi phạm và xử lý. Song song đó, Bộ Y tế vẫn duy trì các chiến dịch truyền thông như Tháng hành động vì an toàn thực phẩm từ ngày 15/4-15/5 với chủ đề bảo đảm an toàn trong dịch vụ ăn uống và thức ăn đường phố, đồng thời tăng cường cảnh báo sản phẩm vi phạm và phối hợp với báo chí để thay đổi hành vi lựa chọn thực phẩm của người dân.
Chuẩn hóa dữ liệu thực phẩm: việc phải làm nếu muốn đi xa
Ở tầng vận hành, câu chuyện không còn là “có dữ liệu hay không” mà là chuẩn hóa dữ liệu thực phẩm đến mức nào. Kinh nghiệm Hà Nội cho thấy, dù đã có hệ thống quản lý hơn 12.000 sản phẩm, chỉ khoảng 5% đủ chuẩn để kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc của Bộ. Trọng tâm thời gian tới vì thế là tiếp tục rà soát, chuẩn hóa dữ liệu, nâng tỷ lệ sản phẩm đáp ứng yêu cầu kết nối, đồng thời tăng cường liên thông giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Ở tầm chính sách, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) dự kiến được trình Quốc hội khóa XVI tại kỳ họp thứ hai vào tháng 10/2026. Nghĩa là các quy định mới về quản lý chuỗi cung ứng bằng dữ liệu sẽ nhanh chóng trở thành bắt buộc, chứ không còn ở dạng “thí điểm”. Doanh nghiệp thực phẩm nào coi việc chuẩn hóa dữ liệu chỉ là gánh nặng hành chính sẽ sớm bị bỏ lại phía sau; ngược lại, những đơn vị chủ động coi truy xuất nguồn gốc và quản lý bằng dữ liệu là lợi thế cạnh tranh sẽ là nhóm đi đầu khi hệ thống quốc gia đi vào hoạt động.
