AI xử lý tài liệu: Từ khái niệm đến nhu cầu cấp bách trong tư pháp
AI xử lý tài liệu trong hệ thống tư pháp là việc dùng các mô hình trí tuệ nhân tạo để tự động nhận diện, trích xuất, sắp xếp và số hóa văn bản chính phủ, giúp giảm thao tác thủ công, tăng độ chính xác và tạo nền tảng cho quản lý tài liệu tự động trên môi trường số. Đây không còn là câu chuyện tương lai mà đang là lựa chọn bắt buộc khi khối lượng hồ sơ, án lệ, văn bản pháp luật tăng nhanh hơn khả năng xử lý của bộ máy hành chính truyền thống.
Điểm đáng chú ý là làn sóng này không khởi phát từ các trung tâm công nghệ, mà từ chính nhu cầu rất đời thường: hồ sơ quá nhiều, nhân lực có hạn, yêu cầu bảo mật ngày càng chặt chẽ. VKSND khu vực 14 An Giang, Công an tỉnh Quảng Ngãi và VKSND TP Cần Thơ đang cho thấy một thực tế: nếu không đưa AI vào công việc hàng ngày, mọi khẩu hiệu chuyển đổi số tư pháp sẽ dừng lại ở khẩu hiệu.
An Giang: “Bình dân học vụ số” và bước đi thận trọng nhưng đúng hướng
Tại An Giang, VKSND khu vực 14 đã chọn cách khởi động bằng đào tạo con người trước khi nói đến siêu công nghệ. Hưởng ứng Chiến dịch 100 ngày cao điểm phong trào “Bình dân học vụ số”, đơn vị tổ chức tập huấn cho công chức sử dụng bộ công cụ hỗ trợ nghiệp vụ kiểm sát và ứng dụng AI vào công tác chuyên môn. Đây là cách tiếp cận thực tế: không nói về “cách mạng 4.0”, mà dạy rất cụ thể cách dùng công cụ để giảm việc.
Bộ công cụ này hỗ trợ các khâu như kiểm sát thụ lý, phân công Kiểm sát viên, kiểm sát bản án, quyết định và thực hiện một số biểu mẫu nghiệp vụ, qua đó giảm thao tác thủ công, hạn chế sai sót và tăng tính thống nhất trong xử lý công việc. Điểm lựa chọn đáng khen là hệ thống có thể hoạt động ngoại tuyến, không phụ thuộc Internet, giúp bảo đảm an toàn thông tin trong môi trường vốn rất nhạy cảm với dữ liệu nghiệp vụ kiểm sát. Nói cách khác, An Giang đang chứng minh rằng chuyển đổi số tư pháp không đồng nghĩa với việc “đưa hết lên mây”, mà là tối ưu trên hạ tầng hiện có, ưu tiên bảo mật lên hàng đầu.
Quảng Ngãi: Mô hình AI nội bộ cho số hóa văn bản chính phủ
Trong khi An Giang tập trung vào kỹ năng người dùng, Công an tỉnh Quảng Ngãi lại chọn hướng đi mang tính kỹ thuật sâu: xây dựng mô hình AI xử lý tài liệu ngay trên hạ tầng nội bộ. Hội đồng sáng kiến cải cách hành chính Công an tỉnh đã họp để nhận xét, đánh giá và chấm điểm sáng kiến “Ứng dụng các mô hình AI trong quản lý, xử lý, số hóa văn bản, tài liệu” do một cán bộ Phòng An ninh mạng nghiên cứu. Đây là tín hiệu rõ ràng rằng AI không còn là đề tài nghiên cứu thuần túy, mà được xem là giải pháp cải cách hành chính cụ thể.
Giải pháp xây dựng phần mềm hoạt động trên mạng nội bộ hoặc độc lập, ứng dụng AI, nhận dạng ký tự quang học (OCR) và phân tích bố cục tài liệu để tự động hóa toàn bộ quá trình tiếp nhận, nhận diện, trích xuất thông tin, số hóa, lưu trữ và tra cứu văn bản, tài liệu. Theo mô tả, hệ thống giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý, giảm thao tác thủ công, nâng cao khả năng tìm kiếm dữ liệu và vẫn xử lý trên hệ thống nội bộ, bảo đảm an ninh, an toàn dữ liệu. Nói thẳng, đây là hình mẫu điển hình của quản lý tài liệu tự động trong lực lượng công an nhân dân: ưu tiên bảo mật, tận dụng mã nguồn mở, giảm việc lặp lại và hướng tới cơ sở dữ liệu số hóa đồng bộ, có cấu trúc, đạt chuẩn để sau này có thể gắn thêm các trợ lý AI hành chính thế hệ mới.
Cần Thơ: Kết quả sớm và bài toán kiểm chứng, trách nhiệm con người
VKSND TP Cần Thơ đang cho thấy một mặt khác của chuyển đổi số tư pháp: AI không chỉ để xử lý hồ sơ nội bộ, mà còn để thay đổi cách tuyên truyền pháp luật. Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW và Chiến lược dữ liệu ngành Kiểm sát đến năm 2030, đơn vị chú trọng nâng cao kỹ năng ứng dụng AI cho công chức. Nhiều VKSND khu vực đã tập huấn trên các nền tảng ChatGPT, Claude, Gemini, NotebookLM, hướng dẫn kỹ năng xây dựng câu lệnh, soạn thảo văn bản và tổng hợp tài liệu. Một câu nói đáng trích là: “Tỷ lệ công chức tham gia phong trào ‘Bình dân học vụ số’ chuyên đề AI đạt 100%”.
Kết quả không chỉ nằm trên báo cáo. Toàn đơn vị đã xây dựng 183 video ngắn và 632 poster có sự hỗ trợ của AI, góp phần đa dạng hóa cách chuyển tải thông tin pháp luật và tạo môi trường rèn kỹ năng số cho công chức. Song song đó, Cần Thơ hoàn thành 23/30 mục tiêu chuyển đổi số trong 9 tháng, thí điểm hồ sơ kiểm sát điện tử và số hóa 468 hồ sơ đảng viên, triển khai Sổ tay đảng viên điện tử. Tuy vậy, đơn vị thẳng thắn thừa nhận AI mới chỉ là công cụ hỗ trợ chung, chưa có mô hình chuyên biệt trên dữ liệu nghiệp vụ. Quan trọng hơn, họ đặt ra nguyên tắc: mọi nội dung do AI tạo ra phải được người sử dụng kiểm tra, đối chiếu; việc đánh giá chứng cứ, đề xuất và quyết định xử lý vụ việc vẫn thuộc trách nhiệm của người có thẩm quyền. Đây là ranh giới tối thiểu để AI không lấn sang vai trò xét xử hay truy tố.
Xu hướng chuyển đổi số tư pháp: AI là công cụ, không phải chiếc đũa thần
Nhìn từ ba điểm An Giang, Quảng Ngãi và Cần Thơ, có thể thấy xu hướng chung: chuyển đổi số tư pháp đang dịch chuyển từ khẩu hiệu sang những hệ thống AI xử lý tài liệu cụ thể, gắn với số hóa văn bản chính phủ và cải cách hành chính trong lực lượng công an nhân dân. Những kết quả bước đầu tại Cần Thơ cho thấy AI có thể hỗ trợ thiết thực cho công tác tuyên truyền và rèn kỹ năng số của công chức, trong khi Quảng Ngãi chứng minh tiềm năng ứng dụng mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo trong cải cách hành chính và chuyển đổi số.
Tuy nhiên, nếu coi AI là chiếc đũa thần, hệ thống tư pháp sẽ trả giá bằng niềm tin công chúng. Cần Thơ đã nêu rõ: việc mở rộng AI vào tóm tắt hồ sơ, hỗ trợ soạn thảo cáo trạng, báo cáo đề xuất hay phân tích dữ liệu phải dựa trên hạ tầng, phạm vi dữ liệu được phép xử lý và yêu cầu bảo mật; mọi giải pháp cần được thử nghiệm, đánh giá trước khi mở rộng. Trên nền tảng dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, các cơ quan mới có thể nghiên cứu trợ lý ảo nội bộ phục vụ tra cứu, tổng hợp, phân tích thông tin, nhưng vẫn phải gắn chặt với cơ chế kiểm soát truy cập, lưu vết sử dụng và trách nhiệm cá nhân. Nói gọn, AI chỉ là công cụ; chất lượng tư pháp vẫn phụ thuộc vào dữ liệu, kỹ năng số và đạo đức nghề nghiệp của con người.
