Từ công văn 529 đến khái niệm trợ lý ảo tại tòa án
Trợ lý ảo tại tòa án là việc người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng sử dụng thiết bị điện tử, phần mềm và hệ thống trí tuệ nhân tạo được Tòa án cho phép để tra cứu hồ sơ, tài liệu, chứng cứ và hỗ trợ xử lý thông tin ngay trong phiên tòa, phiên họp, dưới sự kiểm soát của Thẩm phán và theo quy định tố tụng hiện hành. Công văn 529/TANDTC-PC của Tòa án nhân dân tối cao đã chính thức hướng dẫn thẩm quyền quyết định và việc tạo điều kiện sử dụng thiết bị điện tử, phần mềm, trợ lý ảo tại phiên tòa, phiên họp. Đây không còn là câu chuyện “tương lai xa” mà là bước đi pháp lý cụ thể, gắn với việc thực hiện Thông tư 12/2026/TT-TANDTC. Điều đó cho thấy hệ thống tư pháp đang chấp nhận công nghệ phiên tòa như một phần của cải cách, thay vì coi đó là yếu tố ngoại lai.
Quyền quyết định của Thẩm phán: công nghệ luôn đi kèm trật tự và tôn nghiêm
Điểm then chốt của cơ chế mới là quyền quyết định nằm trong tay Thẩm phán chủ tọa hoặc người chủ trì phiên họp. Trước khi mở hoặc ngay tại phiên tòa, phiên họp, nếu người tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng đề nghị sử dụng thiết bị điện tử, Thẩm phán có trách nhiệm xem xét, quyết định và thông báo ngay cho người đề nghị. Nói cách khác, trợ lý ảo tại tòa án không phải “quyền đương nhiên” mà là quyền có điều kiện. Công văn yêu cầu Thẩm phán cân nhắc tính chất, nội dung của từng vụ án, quy định pháp luật, yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh, trật tự và sự tôn nghiêm của Tòa án trước khi cho phép sử dụng thiết bị điện tử. Khi có thay đổi về việc sử dụng thiết bị điện tử do diễn biến vụ án, Thẩm phán phải thông báo ngay cho người tiến hành và người tham gia tố tụng. Cơ chế này khẳng định: công nghệ được chào đón, nhưng không thể vượt qua kỷ luật phiên tòa.
Luật sư và trợ lý ảo: AI tra cứu tài liệu pháp lý ngay tại phiên xử
Công văn 529 đánh dấu sự thay đổi rõ rệt đối với nghề luật sư: họ không chỉ được phép mang thiết bị mà còn có thể khai thác hệ thống trợ lý ảo của Tòa án. Mục 5 yêu cầu các Tòa án tạo điều kiện để người tiến hành tố tụng và người tham gia phiên tòa, phiên họp sử dụng thiết bị điện tử phục vụ tra cứu hồ sơ, tài liệu, chứng cứ; ghi âm lời nói, ghi hình diễn biến phiên tòa, phiên họp theo đúng quy định. Theo đó, luật sư thuộc nhóm người tham gia tố tụng có thể được Tòa án hỗ trợ máy tính, thiết bị hỗ trợ và trợ lý ảo để tra cứu thông tin, tài liệu phục vụ vụ án, vụ việc. Ở đây, AI tra cứu tài liệu pháp lý không thay thế tư duy phản biện của luật sư, nhưng giúp họ tìm kiếm nhanh văn bản, đối chiếu chứng cứ và chuẩn bị lập luận ngay trong thời gian xét hỏi, tranh luận. Nếu được ứng dụng đúng, luật sư AI hỗ trợ sẽ trở thành “bộ nhớ mở rộng” cho người bào chữa, giảm lệ thuộc vào việc in ấn và tra cứu thủ công.
Công nghệ phiên tòa: giới hạn bảo mật và độc lập xét xử
Công nghệ phiên tòa không chỉ là máy tính và phần mềm, mà là toàn bộ cách tòa án tổ chức không gian số bên trong một thiết chế vốn rất coi trọng hình thức và nghi lễ. Công văn cho phép tùy điều kiện thực tế của phiên tòa, phiên họp trực tiếp hoặc trực tuyến, Tòa án có thể bố trí và cho phép sử dụng trang thiết bị điện tử như máy tính, thiết bị hỗ trợ khác, đồng thời khai thác phần mềm của Tòa án, trong đó có trợ lý ảo, để tra cứu thông tin, tài liệu phục vụ việc giải quyết, xét xử vụ án, vụ việc. Tuy nhiên, việc sử dụng thiết bị điện tử, ghi âm, ghi hình phải bảo đảm an ninh, trật tự, sự văn minh và tôn nghiêm của Tòa án; bảo vệ quyền con người, bí mật nhà nước, bí mật cá nhân, tổ chức, người chưa thành niên và giữ gìn thuần phong, mỹ tục. Quan trọng hơn, quá trình này phải bảo đảm tính độc lập, vô tư, khách quan trong giải quyết, xét xử và tạo điều kiện để mọi chủ thể thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ tố tụng. Nói thẳng: AI được mời vào phiên tòa, nhưng không có quyền chạm vào phán quyết.
Thông báo, minh bạch và tương lai ứng dụng trợ lý ảo tại tòa án
Một điểm thường bị xem nhẹ nhưng lại mang ý nghĩa bảo đảm quyền tiếp cận công nghệ là nghĩa vụ thông báo của Tòa án. Công văn yêu cầu quy định về việc mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp phải được Tòa án thông báo kịp thời cho người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và người tham dự; việc thông báo có thể thực hiện trực tiếp hoặc qua giấy triệu tập, giấy mời, thông báo, quyết định, phương tiện điện tử và các hình thức phù hợp khác. Nhờ vậy, mọi bên đều biết mình có thể đề nghị sử dụng công nghệ, chứ không phụ thuộc vào “thói quen” của từng tòa. Đây là bước nhỏ nhưng cho thấy tư duy coi công nghệ như một quyền được bảo vệ, không chỉ là ưu ái tùy ý. Về lâu dài, nếu các tòa xây dựng được trợ lý ảo tại tòa án đủ tin cậy và thân thiện, hình ảnh luật sư AI hỗ trợ và hệ sinh thái phần mềm tố tụng tại chỗ sẽ trở nên quen thuộc. Khi đó, câu hỏi không còn là “có cho dùng AI hay không”, mà là “AI nào đáp ứng tốt nhất các yêu cầu pháp lý và đạo đức trong phòng xử án”.
