Từ di nguyện của một bậc thầy đến chiếc cầu nối thế hệ
Quỹ học bổng Trần Văn Khê “Di sản từ trái tim” là một quỹ phi lợi nhuận ra đời năm 2021, hoạt động bằng nguồn lực tự nguyện nhằm hỗ trợ học bổng và giải thưởng cho các cá nhân, tập thể gắn bó với âm nhạc truyền thống, với mục tiêu tiếp sức cho dòng chảy âm nhạc dân tộc và trao truyền di sản âm nhạc Việt cho thế hệ trẻ. Điểm đáng nói ở quỹ học bổng Trần Văn Khê là nó không chỉ tưởng nhớ một nhà nghiên cứu âm nhạc huyền thoại, mà biến di nguyện của ông thành cơ chế hành động cụ thể. Sinh ra trong gia đình bốn đời gắn bó với âm nhạc truyền thống, rồi trở thành nhà âm nhạc học bảo vệ luận án tiến sĩ tại Sorbonne, Trần Văn Khê dành cả đời để đưa đờn ca tài tử, nhã nhạc cung đình Huế, ca trù và không gian cồng chiêng Tây Nguyên ra thế giới. Nếu chỉ dừng ở tôn vinh, di sản ấy sẽ dần trở thành hoài niệm; thông qua một quỹ học bổng, nó được đặt vào tay người trẻ – nơi tương lai của di sản được quyết định.
Đêm “Di sản từ trái tim”: cải lương truyền thống và lời khẳng định về bảo tồn
Tối 10/9, tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, chương trình nghệ thuật giới thiệu quỹ học bổng Trần Văn Khê “Di sản từ trái tim” diễn ra trong không khí ấm áp, trang trọng, dưới sự chỉ đạo của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM và sự phối hợp của Nhà hát cùng quỹ. Việc lựa chọn một đơn vị cải lương truyền thống hàng đầu khu vực phía Nam làm không gian ra mắt không phải ngẫu nhiên: đó là tuyên bố rằng bảo tồn âm nhạc dân tộc không thể tách rời sân khấu và khán giả. Đêm diễn kết hợp đàn, ca, trích đoạn cải lương và nhiều sắc thái âm nhạc từ cung đình Huế, đờn ca tài tử đến âm nhạc Tây Nguyên. Một chương trình như vậy không chỉ giới thiệu quỹ, mà còn cho thấy cách quỹ nhìn di sản âm nhạc Việt như một chỉnh thể sống động, nơi cải lương truyền thống đứng bên cạnh các thể loại khác trong cùng một hệ sinh thái văn hóa.
Học bổng, giải thưởng và triết lý “đầu tư vào người gìn giữ di sản”
Sau hơn 5 năm hoạt động, quỹ học bổng Trần Văn Khê đã hai lần xét trao Giải thưởng Trần Văn Khê vào các năm 2023 và 2026, khích lệ những nỗ lực gìn giữ, quảng bá, đào tạo âm nhạc truyền thống trên cả ba miền. Lần đầu năm 2023 gồm 9 học bổng và 6 giải thưởng; đến năm 2026, nhân kỷ niệm 105 năm ngày sinh GS-TS Trần Văn Khê, quỹ xét tặng 8 giải thưởng cho 2 tập thể và 6 cá nhân, trong đó có Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế và nhóm Xẩm 48h cùng các nghệ nhân, nhà giáo như Phạm Thúy Hoan, Huỳnh Khải, Phạm Văn Môn, Ngô Tuyết Mai, Nguyễn Tấn Khoa, TS Mai Mỹ Duyên. Điều đáng giá nằm ở triết lý chọn người: quỹ ưu tiên những ai không chỉ biểu diễn mà còn nghiên cứu, truyền dạy. Một suất học bổng, như Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM Nguyễn Thị Thanh Thúy nhấn mạnh, là hỗ trợ vật chất nhưng hơn thế là lời khích lệ người trẻ chọn con đường gắn bó với nghệ thuật truyền thống. Đó chính là cách bảo tồn âm nhạc dân tộc bằng việc đặt niềm tin vào những người sẽ tiếp tục cầm nhị, gõ phách và đứng trên sàn diễn.
Tài chính và cộng đồng: hai trụ cột cho di sản âm nhạc Việt
Quỹ học bổng Trần Văn Khê hoạt động theo nguyên tắc phi lợi nhuận, tự nguyện, tự tạo vốn và tự trang trải kinh phí, dùng các khoản hỗ trợ, tài trợ, học bổng và giải thưởng thường niên để khích lệ việc gìn giữ, phát huy âm nhạc truyền thống Việt Nam. Nhưng tiền không phải là yếu tố duy nhất: quỹ được xây dựng từ sự chung tay của nghệ sĩ Kim Cương và những người bạn, những người muốn “tiếp sức cho dòng chảy văn hóa Việt, âm nhạc dân tộc Việt, các di sản được thế giới công nhận sống mãi theo thời gian”. Ở đây, tài chính là công cụ, còn cộng đồng là trái tim. Khi NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy nói rằng xã hội hóa văn hóa không chỉ là huy động thêm nguồn lực mà là bảo vệ, trao truyền, làm giàu di sản, bà đã chạm đúng cốt lõi. Một quỹ học bổng như Trần Văn Khê cho thấy mô hình bảo tồn di sản hiệu quả phải kết hợp cơ chế hỗ trợ tài chính ổn định với mạng lưới nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, công chúng sẵn sàng đứng bên di sản.
Từ “tưởng nhớ” đến “hành động”: tương lai nào cho cải lương và âm nhạc truyền thống?
Nếu di sản âm nhạc Việt chỉ còn là chủ đề trong hội thảo hoặc lễ kỷ niệm, chúng ta sẽ đánh mất nó ngay trong thế hệ này. Quỹ học bổng Trần Văn Khê “Di sản từ trái tim” chọn con đường khác: biến tưởng nhớ thành hệ thống hành động dài hạn, từ việc tổ chức các chương trình nghệ thuật, ra mắt sách về Trần Văn Khê đến việc trao học bổng, giải thưởng cho những người đang làm di sản sống trong đời sống hôm nay. Trong thời gian tới, Sở VHTT TP.HCM khẳng định sẽ tiếp tục đồng hành với quỹ, nghiên cứu đề xuất mở rộng hoạt động, đồng thời quảng bá thường xuyên các tác phẩm, cá nhân được trao Giải thưởng Trần Văn Khê để đưa giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn công chúng. Câu hỏi không còn là “có nên bảo tồn” mà là “chúng ta có dám đặt di sản vào tay người trẻ, vào đời sống đương đại, chấp nhận để nó sống, biến đổi mà không mất mình?”. Quỹ học bổng Trần Văn Khê đang trả lời bằng hành động, và đó là câu trả lời mà cải lương truyền thống cùng nhiều loại hình âm nhạc dân tộc đang cần.
