Bài học cốt lõi: Đưa y tế đến tận cửa mới là bình đẳng sức khỏe
Mở rộng y tế vùng biên giới là tập hợp các chính sách và mô hình tổ chức giúp người dân ở khu vực xa xôi, hải đảo, vùng sâu vùng xa được tiếp cận dịch vụ y tế ngay tại nơi mình sống, thông qua các hình thức như tổ khám lưu động, khám sức khỏe miễn phí, chăm sóc sức khỏe cơ sở, đào tạo nhân lực tại chỗ và quản lý sức khỏe bằng dữ liệu điện tử, nhằm rút ngắn tối đa quãng đường và chi phí đến bệnh viện tuyến trên. Trong bối cảnh nhiều xã biên giới còn hạn chế hạ tầng, nếu y tế không đến với dân thì người nghèo, người già, người khuyết tật gần như bị loại khỏi hệ thống chăm sóc chính quy. Đó là lý do các mô hình mới phải lấy “đi từng ngõ, gõ từng nhà” làm nguyên tắc, chứ không chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Điểm chung đáng khen ở các tỉnh biên giới là họ không chờ người dân tìm đến bệnh viện, mà chủ động mang dịch vụ đến sát đời sống thường ngày. Từ Lai Châu, Tây Ninh đến các huyện ven biển như Vân Đồn, câu trả lời cho bài toán tiếp cận dịch vụ y tế không còn là xây thêm bệnh viện lớn, mà là tổ chức lại cách chăm sóc sức khỏe cơ sở, dùng các chương trình khám sức khỏe miễn phí, sàng lọc lưu động và hồ sơ sức khỏe điện tử để “kéo” cả hệ thống y tế lại gần hộ gia đình. Đây không chỉ là cách làm nhân văn, mà là lựa chọn bắt buộc nếu muốn thu hẹp bất bình đẳng sức khỏe giữa đô thị và vùng biên.
Khám lưu động, miễn phí: Cắt đứt gánh nặng quãng đường cho người yếu thế
Nếu phải chọn một đột phá thay đổi căn bản y tế vùng biên giới, đó chính là các chương trình khám sức khỏe lưu động gắn với khám sức khỏe miễn phí cho nhóm yếu thế. Tại Lai Châu, Ủy ban nhân dân tỉnh triển khai kế hoạch khám sức khỏe toàn dân, huy động cả hệ thống chính trị và lực lượng y tế đến tận cơ sở. Ở xã Tà Tổng, người dân không còn phải vượt núi đến bệnh viện huyện: một điểm khám cố định và hai điểm lưu động đã được tổ chức ngay tại địa bàn để đưa dịch vụ y tế đến gần hơn với dân.
Tây Ninh đi theo cùng một hướng nhưng nhấn mạnh hơn vào nhu cầu đặc thù vùng biên. Được khám sức khỏe ngay gần nhà giúp người cao tuổi, người bị thương tật bớt khó khăn trong đi lại và tiếp cận dịch vụ y tế. Tại xã Ninh Điền, các buổi khám, tư vấn sức khỏe được người dân vùng biên đón nhận nhiệt tình vì họ không còn phải “ráng chịu” hoặc tốn cả ngày cho một lần thăm khám. Ở Long An, các tổ khám lưu động đến từng hộ dân, thực hiện đầy đủ gói khám định kỳ, từ khai thác tiền sử bệnh, đo sinh hiệu đến lấy mẫu xét nghiệm và tư vấn. Đó là minh chứng rõ ràng: khi dịch vụ di chuyển, khoảng cách địa lý lập tức mất ý nghĩa.
Quản lý y tế từ cấp xã: Khi phòng bệnh được đưa về đúng tuyến
Không thể nói đến tiếp cận dịch vụ y tế công bằng nếu cấp xã chỉ “đứng nhìn” và trông chờ tuyến trên. Ở Bum Tở (Lai Châu), chính quyền xã xác định chăm sóc sức khỏe là nhiệm vụ quan trọng, phối hợp ngành y tế lên kế hoạch, bố trí thời gian để mọi bản đều được tham gia chương trình khám sức khỏe miễn phí; đến nay đã có hơn 8.000 người được khám, đạt gần 80% kế hoạch. Ban chỉ đạo và các tổ giúp việc được thành lập để vận động người dân đi khám, hướng đến mục tiêu 100% người dân được chăm sóc sức khỏe thường xuyên.
Ở Long An, một xã biên giới coi Chiến dịch 90 ngày đêm khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí là nhiệm vụ chính trị hàng đầu; xã chủ động phối hợp với bệnh viện khu vực, bố trí đoàn bác sĩ chuyên môn cao, đưa điểm khám tập trung về gần dân. Các tổ khám còn được giao nhiệm vụ đến tận nhà người cao tuổi, người khuyết tật nặng, bệnh nhân neo đơn để thăm khám theo tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau”. Đây là cách quản trị y tế cơ sở đúng nghĩa: xã không chỉ “phối hợp tuyên truyền” mà trực tiếp chịu trách nhiệm tỉ lệ người dân được khám, tầm soát và theo dõi sức khỏe lâu dài.
Từ Vân Đồn đến Tây Ninh: Xây năng lực tại chỗ để không còn lệ thuộc tuyến trên
Khám lưu động chỉ giải quyết được một nửa bài toán; nửa còn lại là năng lực điều trị ngay tại vùng biên. Câu chuyện ở Vân Đồn cho thấy điều này rõ ràng. Những ngày đầu tháng 9, gần 20 tổ khám lưu động của Bệnh viện Đa khoa Khu vực Vân Đồn tỏa đi các khu dân cư ven biển, mang theo máy móc, hồ sơ đến từng địa bàn để thăm khám và cập nhật dữ liệu sức khỏe. Song song, từ quá trình đào tạo nhân lực, Trung tâm Y tế Vân Đồn từng bước triển khai thêm nhiều kỹ thuật mà trước đây bệnh nhân phải đi xa mới thực hiện được, như nội soi tán sỏi ngược dòng, cắt trĩ bằng phương pháp Longo, phẫu thuật hậu môn – trực tràng, điều trị mạch máu ngoại vi.
Tây Ninh cũng đầu tư cho trạm y tế xã: toàn tỉnh đã có 234 bác sĩ ở tuyến xã, bình quân 2,43 bác sĩ/trạm, và đặt mục tiêu 4–5 bác sĩ/trạm vào năm 2027. Ngành y tế tỉnh còn thu hút nhân lực chất lượng cao, đào tạo bác sĩ theo địa chỉ sử dụng để bảo đảm người dân không phải vượt biên giới tỉnh vì những kỹ thuật phổ biến. Kết quả không chỉ thể hiện ở cảm nhận mà còn ở dữ liệu: từ đầu năm đến giữa tháng 8, tỉnh đã khám sức khỏe cho hơn 1,21 triệu người (37,9% dân số), trong đó nhóm ưu tiên đạt 56,9%, hơn 80.000 dữ liệu sức khỏe được cập nhật lên cổng sức khỏe của Bộ Y tế. "Từ những buổi khám sức khỏe tại cơ sở, dịch vụ y tế ngày càng được đưa đến gần hơn với người dân ở khu vực biên giới Tây Ninh".
Khi chính sách quốc gia “chạm đất”: Con đường bền vững cho y tế vùng biên
Điều đáng chú ý là các mô hình thành công đều không “tự phát”, mà bám sát các nghị quyết về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Lai Châu cụ thể hóa chủ trương này bằng Nghị quyết 07 của Đảng bộ tỉnh và triển khai khám sức khỏe trên toàn tỉnh, ưu tiên người cao tuổi, hộ nghèo, người khuyết tật, bệnh nhân mạn tính và đồng bào dân tộc thiểu số. Tây Ninh coi công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu, phòng bệnh và khám sàng lọc là trọng tâm thực hiện Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị, đồng thời mở rộng hồ sơ sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe người dân lâu dài.
Chiến dịch 90 ngày đêm khám sức khỏe định kỳ ở Long An là ví dụ điển hình cho việc kết hợp sáng kiến quốc gia với xây dựng năng lực địa phương. Hơn 7.400 người dân thuộc nhóm ưu tiên đã được khám sức khỏe, sàng lọc miễn phí, toàn bộ kết quả được cập nhật vào Sổ sức khỏe điện tử trên VNeID, giúp người dân thuận tiện theo dõi hồ sơ sức khỏe của mình. Theo báo cáo tại Lai Châu, toàn tỉnh đã khám sức khỏe cho 392.943 người, đạt 78,39% dân số sau rà soát và tương đương 96,20% số người đang có mặt tại địa phương. Những con số này cho thấy khi chính sách quốc gia gặp quyết tâm của chính quyền cơ sở, y tế vùng biên giới không còn là “vùng trắng”, mà trở thành nơi thử nghiệm những mô hình tiếp cận dịch vụ y tế tiến bộ nhất.
