Béo phì: Từ chuyện ngoại hình đến bệnh mạn tính đa hệ thống
Béo phì là một bệnh mạn tính, đa hệ thống với xu hướng tái phát, trong đó mô mỡ dư thừa hoạt động như một cơ quan nội tiết, gây rối loạn chuyển hóa, làm tăng tình trạng viêm, thay đổi huyết áp và cấu trúc tim, từ đó gia tăng nguy cơ tim mạch và đòi hỏi phải quản lý dài hạn, cá thể hóa chứ không thể xem như vấn đề ngoại hình hay cân nặng đơn thuần. Quan điểm coi béo phì là “điểm đích điều trị” trong dự phòng tim mạch đánh dấu bước thay đổi quan trọng: bác sĩ không chỉ hỏi bệnh nhân muốn giảm bao nhiêu cân, mà phải đặt câu hỏi nguy cơ tim mạch sẽ giảm đến đâu nếu cân nặng, mô mỡ nội tạng và các bệnh đồng mắc được kiểm soát tốt. Bỏ qua béo phì nghĩa là chúng ta bỏ qua một mảnh ghép lớn trong chăm sóc sức khỏe tim hiện đại.
Vì sao béo phì là yếu tố nguy cơ tim mạch “thầm lặng”
Điều đáng lo không phải chỉ số BMI cao, mà là cách mô mỡ dư thừa âm thầm phá hủy hệ tim mạch. Mô mỡ không chỉ trữ năng lượng, nó tiết ra nhiều chất gây viêm, ảnh hưởng huyết áp, chức năng nội mô và chuyển hóa lipid, từ đó khởi phát và thúc đẩy xơ vữa động mạch, suy tim, rung nhĩ, huyết khối tĩnh mạch, bệnh van tim và các bệnh tim mạch do xơ vữa. Theo GS.TS.BS Phạm Mạnh Hùng, bên cạnh tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và lối sống ít vận động, béo phì là yếu tố nguy cơ tim mạch hết sức quan trọng nhưng chưa được quan tâm đúng mức. Việc chỉ nhìn vào cân nặng hoặc BMI khiến nhiều người có mỡ nội tạng cao, nguy cơ tim mạch lớn mà vẫn nghĩ mình “ổn”, bỏ lỡ cơ hội phòng ngừa sớm và chăm sóc sức khỏe tim đúng cách.
Đồng thuận mới: Béo phì trở thành đích điều trị trong chăm sóc sức khỏe tim
Tại Đại hội Tim mạch toàn quốc lần thứ 20, Hội Tim mạch học Việt Nam đã công bố Đồng thuận về béo phì và bệnh tim mạch, thống nhất cách tiếp cận toàn diện dựa trên bằng chứng khoa học. Điểm then chốt của tài liệu là coi thừa cân, béo phì không chỉ là yếu tố nguy cơ đi kèm, mà là bệnh cần điều trị và là mục tiêu riêng trong dự phòng tim mạch. Đồng thuận khuyến nghị đánh giá béo phì vượt ra khỏi BMI, kết hợp vòng eo, phân bố mỡ, thành phần cơ thể, bệnh đồng mắc và mức độ tổn thương cơ quan để đo đúng nguy cơ tim mạch và lựa chọn chiến lược điều trị phù hợp. "Tỷ lệ người trưởng thành Việt Nam từ 18–69 tuổi có BMI từ 25 kg/m² trở lên là 19,5%, dự báo đến năm 2030 con số thừa cân, béo phì sẽ lên tới khoảng 18,92 triệu người". Con số này cho thấy nếu béo phì không được đưa vào trung tâm chăm sóc sức khỏe tim, hệ thống y tế sẽ phải đối mặt với làn sóng bệnh tim mạch trong tương lai gần.
Xu hướng béo phì tăng nhanh: Tín hiệu cảnh báo cho nguy cơ tim mạch toàn cầu
Béo phì đang trở thành một trong những thách thức sức khỏe cộng đồng lớn nhất thế kỷ XXI, với tỉ lệ thừa cân và béo phì tăng nhanh ở hầu hết các quốc gia. Theo báo cáo của liên đoàn béo phì thế giới, tỷ lệ người trưởng thành thừa cân, béo phì đã tăng từ khoảng 36% năm 2010 lên 40% năm 2015 và gần 48% vào năm 2022, nếu xu hướng hiện nay tiếp tục, đến năm 2030 sẽ có khoảng 3 tỷ người trưởng thành sống chung với tình trạng này. Việt Nam tuy có tỷ lệ béo phì ở người trưởng thành (BMI ≥ 25 kg/m²) mới ở mức 19,5%, nhưng lại thuộc nhóm nước có tốc độ gia tăng nhanh nhất, trung bình khoảng 3,8%/năm trong giai đoạn 2000–2016. Sự bùng nổ béo phì ở cả người lớn lẫn trẻ em đồng nghĩa số người mang nguy cơ tim mạch cao sẽ tăng mạnh, tạo áp lực lớn lên hệ thống chăm sóc sức khỏe tim nếu không có chiến lược quản lý béo phì dài hạn ngay từ bây giờ.
Quản lý béo phì dài hạn, cá thể hóa: Cách duy nhất để giảm nguy cơ tim mạch
Đồng thuận mới nhấn mạnh: béo phì phải được quản lý dài hạn, đa mô thức và cá thể hóa, thay vì các chiến dịch giảm cân ngắn hạn dễ tái phát. Can thiệp lối sống vẫn là nền tảng, với điều chỉnh chế độ ăn và tăng vận động, nhưng không đủ cho mọi bệnh nhân, đặc biệt nhóm béo phì lâm sàng hoặc đã có bệnh tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn lipid, bệnh thận mạn, gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa, ngưng thở khi ngủ. Thuốc giảm cân và các can thiệp y khoa khác chỉ nên dùng theo chỉ định và giám sát chặt chẽ của bác sĩ, với mục tiêu không chỉ giảm số cân mà cải thiện kết cục lâm sàng, giảm nguy cơ biến cố tim mạch, tăng khả năng gắng sức và chất lượng cuộc sống. Nhìn nhận béo phì như bệnh mạn tính giúp chuyển trọng tâm chăm sóc sức khỏe tim từ “chữa cháy” sau biến cố sang quản lý sớm, liên tục, cá thể hóa – đó là con đường thực tế nhất để hạ thấp nguy cơ tim mạch trong thập kỷ tới.
