Béo phì: từ “vấn đề ngoại hình” tới bệnh mạn tính đa yếu tố
Béo phì bệnh mạn tính là tình trạng tích lũy mỡ dư thừa kéo dài, do nhiều yếu tố sinh học, hành vi và môi trường tương tác, dễ tái phát, gây tổn thương đa cơ quan và làm tăng nguy cơ tử vong sớm. Các chuyên gia tim mạch đã khẳng định béo phì không còn là chuyện dáng vóc hay thiếu ý chí mà là một bệnh mạn tính, đa yếu tố và dễ tái phát. Khi đã gọi đúng tên, chúng ta không thể tiếp tục trách móc cá nhân mà phải nhìn vào cả hệ thống ăn uống, lối sống đô thị, áp lực công việc và di truyền. Đồng thuận mới của Hội Tim mạch học Việt Nam nhấn mạnh béo phì là nguồn gốc của nhiều bệnh không lây nhiễm, đặc biệt là bệnh tim mạch, và cần được quản lý lâu dài như tăng huyết áp hay đái tháo đường, thay vì những đợt “siết cân” ngắn hạn rồi buông bỏ.
Béo phì và tim mạch: mối liên hệ hai chiều nguy hiểm
Nhìn béo phì tim mạch như hai đường thẳng song song là sai lầm; chúng là vòng xoắn bệnh lý siết chặt nhau theo thời gian. Mô mỡ dư thừa hoạt động như một cơ quan nội tiết – miễn dịch, ảnh hưởng chuyển hóa, huyết áp, tình trạng viêm, chức năng nội mô và cấu trúc tim. Thừa cân, béo phì làm nặng tăng huyết áp, bệnh thận mạn, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu và gan nhiễm mỡ, đồng thời trực tiếp góp phần gây xơ vữa động mạch, suy tim, bệnh van tim và rung nhĩ. Ở người suy tim, dư thừa mô mỡ đồng nghĩa nhiều triệu chứng hơn, khả năng gắng sức kém, chất lượng sống thấp và nguy cơ nhập viện cao hơn. Từ góc độ xã hội, gánh nặng này đang tăng nhanh: tỷ lệ người trưởng thành thừa cân và béo phì toàn cầu đã tăng từ khoảng 36% năm 2010 lên gần 48% năm 2022.
Việt Nam và báo động dịch tễ béo phì: vì sao phải hành động ngay
Việt Nam từng tự an ủi rằng mình là “xã hội gầy”, nhưng các số liệu mới đã gióng lên hồi chuông khác. Đồng thuận tim mạch cho thấy gần 48% người trưởng thành toàn cầu thừa cân hoặc béo phì năm 2022 và có thể lên khoảng 50% vào năm 2030 nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn. Ở Việt Nam, tỷ lệ người trưởng thành 18–69 tuổi có BMI từ 25 kg/m² trở lên đã đạt 19,5% năm 2021. Dự báo đến năm 2030, khoảng 18,92 triệu người trưởng thành sẽ sống chung với thừa cân – béo phì. Đáng lo hơn, trẻ em và thanh thiếu niên 5–19 tuổi có tỷ lệ thừa cân, béo phì tăng trung bình 7,9% mỗi năm giai đoạn 2010–2025. Những con số này cho thấy Việt Nam đang trải qua chuyển đổi dịch tễ dinh dưỡng mạnh mẽ, kéo theo nguy cơ bùng nổ bệnh không lây nhiễm và áp lực lớn lên hệ thống y tế trong tương lai.
Từ “giảm bao nhiêu kg” đến điều trị béo phì toàn diện
Cách chúng ta đặt mục tiêu điều trị sẽ quyết định cách chăm sóc bệnh nhân. Nếu chỉ hỏi “giảm được bao nhiêu kg”, chúng ta bỏ qua bản chất béo phì bệnh mạn tính và mối liên hệ chặt chẽ với tim mạch. Các chuyên gia tim mạch nhấn mạnh đánh giá béo phì không nên dừng ở cân nặng hay BMI mà cần kết hợp vòng eo, phân bố mỡ, thành phần cơ thể, bệnh đồng mắc và tổn thương cơ quan đích để xác định đầy đủ nguy cơ tim – thận – chuyển hóa. Đồng thuận mới cho rằng mục tiêu phải chuyển sang cải thiện sức khỏe, giảm biến cố tim mạch, tăng khả năng vận động và chất lượng sống. Theo tài liệu này, giảm ít nhất 5% trọng lượng cơ thể có thể cải thiện yếu tố nguy cơ tim mạch, từ 10% giúp kiểm soát biến chứng và vài trường hợp cần giảm từ 15% trở lên.
Tiếp cận liên ngành, dài hạn: chìa khóa giảm gánh nặng béo phì – tim mạch
Điều trị béo phì tăng huyết áp, bệnh thận mạn và các biến chứng tim mạch không thể trông chờ vào một toa thuốc đơn giản. Hội Tim mạch học Việt Nam đã xây dựng Đồng thuận 2026 về béo phì và bệnh tim mạch, khẳng định điều trị cần toàn diện, đa mô thức và cá thể hóa. Thay đổi lối sống vẫn là nền tảng, nhưng thuốc điều trị béo phì, các liệu pháp incretin như GLP-1 RA, GIP/GLP-1 RA, can thiệp nội soi và phẫu thuật chuyển hóa – giảm cân được cân nhắc tùy mức độ béo phì, bệnh đồng mắc và mục tiêu điều trị. Quản lý béo phì phải là một phần của dự phòng và điều trị bệnh tim mạch, với sự phối hợp giữa bác sĩ tim mạch, nội tiết, dinh dưỡng, tâm lý, bác sĩ gia đình và cả công nghệ: trí tuệ nhân tạo hứa hẹn hỗ trợ phát hiện yếu tố nguy cơ, cải thiện chẩn đoán và giúp bác sĩ quyết định điều trị cá thể hóa hơn.
