Thiếu vận động ở người Việt: vấn đề sức khỏe quốc gia chứ không phải chuyện riêng từng cá nhân
Thiếu vận động ở người Việt là tình trạng một bộ phận lớn dân số không đạt mức hoạt động thể lực được khuyến nghị, gắn với lối sống ngồi quá nhiều, thời gian dán mắt vào màn hình kéo dài, từ đó làm tăng rõ rệt nguy cơ bệnh tim mạch, tiểu đường, thừa cân béo phì và các rối loạn sức khỏe tinh thần. Kết quả điều tra toàn quốc về yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm cho thấy khoảng 22% người trưởng thành thiếu hoạt động thể lực, trong một nghiên cứu khác con số này lên tới 30% ở nhóm trưởng thành. Khi gần như cứ 3 người lớn thì có 1 người hạn chế vận động, đây không còn là chuyện “ai khỏe thì tập” mà là một vấn đề sức khỏe cộng đồng. Thực tế đó đòi hỏi cách nhìn mới: coi vận động là nhu cầu cơ bản như ăn uống, ngủ nghỉ, chứ không phải thú vui xa xỉ.
Trẻ em thiếu hoạt động thể lực: thế hệ lớn lên cùng màn hình và chiếc ghế
Nếu người lớn thiếu vận động là đáng lo, thì ở trẻ em và thanh thiếu niên, bức tranh còn u ám hơn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tại Việt Nam có tới 91% trẻ em gái và 82% trẻ em trai từ 11 đến 17 tuổi chưa vận động đủ 60 phút mỗi ngày. Những con số này cho thấy trẻ em thiếu hoạt động thể lực không phải hiện tượng cá biệt mà là trạng thái phổ biến. Sự bùng nổ thiết bị điện tử, học trực tuyến, giải trí trên mạng xã hội và xem phim hàng giờ khiến một ngày của trẻ xoay quanh màn hình nhiều hơn sân chơi. Hậu quả không chỉ là tăng nguy cơ thừa cân béo phì sau này mà còn là giấc ngủ kém, hành vi bị ảnh hưởng, sức khỏe tinh thần suy giảm. Một thế hệ lớn lên cùng chiếc ghế và chiếc điện thoại sẽ phải trả giá bằng một tương lai mang nặng bệnh mãn tính.
Lối sống ngồi quá nhiều: cầu nối trực tiếp đến nguy hiểm sức khỏe tim mạch và bệnh mãn tính
Từ lớp học đến văn phòng, lối sống ngồi quá nhiều đã trở thành mẫu số chung của đời sống hiện đại: trẻ em dán mắt vào thiết bị, người lớn ngồi hàng giờ để làm việc, di chuyển, giải trí. Việc ít đứng dậy, ít đi lại khiến cơ thể gần như ở trạng thái tĩnh cả ngày. Thiếu hoạt động thể chất không chỉ khiến cân nặng tăng mà còn liên quan trực tiếp tới bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở người trưởng thành đã lên 15,6%, cao hơn rõ rệt ở khu vực thành thị (21,3%) so với nông thôn (12,6%) – một dấu hiệu của đời sống đô thị ít vận động. Khi bệnh không lây nhiễm tăng nhanh, chi phí điều trị, gánh nặng gia đình và hệ thống y tế cũng phình to. Về lâu dài, chúng ta đang đánh đổi tăng trưởng kinh tế lấy một thế hệ lao động suy giảm sức bền, sức khỏe tim mạch bị bào mòn.
Tác động lên sức khỏe tinh thần: cơ thể lười vận động, tâm trí dễ kiệt sức
Ít ai nghĩ rằng việc ngồi quá nhiều và thiếu vận động lại liên quan chặt chẽ đến lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ. Nhưng WHO khẳng định hoạt động thể chất thường xuyên giúp giảm triệu chứng lo âu, trầm cảm, cải thiện tâm trạng, giấc ngủ và chức năng nhận thức. Trong khi đó, UNICEF cho biết tại Việt Nam, 8–29% trẻ em và thanh thiếu niên đang gặp các vấn đề sức khỏe tinh thần phổ biến. Khi thời gian trước màn hình tăng vọt, tương tác trực tiếp, vận động ngoài trời bị thu hẹp, não bộ phải xử lý lượng kích thích khổng lồ nhưng lại thiếu những khoảng nghỉ lành mạnh. Trẻ và người trẻ dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, căng thẳng, mất tập trung. Trong bối cảnh Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới được nhắc đến với thông điệp lắng nghe trải nghiệm thực tế, lựa chọn tăng vận động mỗi ngày là một hành động cụ thể để bảo vệ tâm trí trước khi phải tìm đến thuốc men và bác sĩ.
Không cần phòng gym xa xỉ: vài phút vận động mỗi ngày là bước ngoặt nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn
Điều trớ trêu là giải pháp trước khủng hoảng thiếu vận động người Việt lại không quá phức tạp. Các chuyên gia nhấn mạnh vận động không nhất thiết bắt đầu bằng các bài tập cường độ cao: có thể là đi bộ thêm vài phút, chơi cầu lông với bạn bè, đạp xe với gia đình hoặc tham gia câu lạc bộ thể thao ở trường và cộng đồng. WHO và Ủy ban Olympic Quốc tế đang thúc đẩy chiến dịch “Let’s Move”, khuyến khích mỗi người dành thời gian vận động mỗi ngày. Tại Việt Nam, Sáng kiến Hợp tác Thể thao vì Sức khỏe Cộng đồng đã hỗ trợ hơn 229.000 học sinh và người dân duy trì vận động thường xuyên, giúp tỷ lệ học sinh đạt khuyến nghị hoạt động thể chất tăng 20,6%. Theo TS.BS Lê Thị Thu Hiền, vận động tạo cơ hội vui chơi, kết nối, xây dựng sự tự tin và thói quen tích cực từ sớm. Khi mỗi gia đình coi vận động là lịch cố định như bữa cơm, khi trường học và cộng đồng tạo được môi trường an toàn, vui, dễ tham gia, lối sống ngồi quá nhiều sẽ không còn là định mệnh mà trở thành lựa chọn mà chúng ta có thể thay đổi.
