NSND Việt Nam: Di sản âm nhạc được xây bằng tài năng và trách nhiệm
NSND Việt Nam là những nghệ sĩ gạo cội được Nhà nước phong tặng vì thành tựu xuất sắc trong biểu diễn, giáo dục âm nhạc và đóng góp lâu dài cho đời sống văn hóa, từ chiến trường khói lửa đến giảng đường hàn lâm và sàn diễn đương đại, tạo nên một di sản âm nhạc vừa mang tính nghệ thuật cao vừa mang tính công dân rõ rệt. Họ không chỉ là giọng hát, tiếng đàn, vai diễn, mà còn là những người thầy, nhà quản lý, người anh, người chị trong nghề, dùng kinh nghiệm và uy tín để dẫn dắt lớp trẻ. Nhìn vào chân dung các NSND qua nhiều thế hệ, ta thấy một điểm chung: họ đều chọn đi con đường khó, gắn tài năng cá nhân với trách nhiệm cộng đồng, thay vì sống an nhàn trong vinh quang.
Bùi Công Duy: Gương mặt trẻ của một truyền thống lâu dài
Sự tái bổ nhiệm NSND.TS Bùi Công Duy làm Phó Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, sau lần đầu ở tuổi 36 – trẻ nhất trong gần 70 năm lịch sử Học viện – là câu trả lời rõ ràng rằng danh hiệu NSND không chỉ dành cho thế hệ cũ. Sinh năm 1981 tại Hà Nội, xuất thân trong gia đình nghệ sĩ violin và piano, anh được đào tạo bài bản tại Nhạc viện Tchaikovsky Moscow, hoàn thành đại học, thạc sĩ và tiến sĩ biểu diễn. Quan trọng hơn, anh chọn kết hợp biểu diễn và giảng dạy thay vì tập trung vào hào quang cá nhân.
Trong các chuyến lưu diễn quốc tế, Bùi Công Duy sử dụng ngôn ngữ âm nhạc hàn lâm để giới thiệu tác phẩm Việt Nam, cho thấy một tư duy rõ ràng về di sản âm nhạc: ra thế giới nhưng không bỏ quên gốc rễ. Công việc của anh gồm quản lý, giảng dạy, biểu diễn, tổ chức hòa nhạc, nghiên cứu khoa học – đúng mẫu hình nghệ sĩ – học giả mà giáo dục âm nhạc nước ta đang cần. Câu nói có thể trích lại là: "Khi được bổ nhiệm lần đầu ở tuổi 36, anh là người trẻ nhất giữ chức vụ này trong lịch sử gần 70 năm của Học viện".
Trung Kiên và Thu Hà: Từ tiếng hát chiến tranh đến tầm nhìn quản lý
Nếu thế hệ trẻ như Bùi Công Duy cho thấy tương lai, thì chân dung NSND Trung Kiên lại là lịch sử sống của âm nhạc cách mạng. Sinh năm 1938 tại Thái Bình cũ, nay là Hưng Yên, mất cha – nhà cách mạng Nguyễn Danh Đới – từ khi chưa biết nói, ông đi lên từ phong trào ca hát quần chúng trong bối cảnh ca hát chưa được nhìn nhận như một nghề nghiêm túc. Việc ông vẫn chọn con đường đó đã là một tuyên ngôn: nghệ thuật đủ sức trở thành nghề nếu người nghệ sĩ coi nó là trách nhiệm. Những năm chiến tranh, ông cùng các đoàn văn công đi biểu diễn ở nhiều chiến trường, gắn tiếng hát với những sự kiện trọng đại, từ Điện Biên Phủ trên không tới năm 1975.
Điểm đáng nói là Trung Kiên không dừng ở vai trò ca sĩ. Ông trở thành thầy của hàng loạt tên tuổi như NSND Quốc Hưng, NSND Thu Hiền, Quang Thọ, NSND Lê Dung, Đăng Dương, Trọng Tấn, Tân Nhàn… – một danh sách đủ để mô tả cả một bức tranh giáo dục âm nhạc chính thống. Năm 1992, ông giữ chức Thứ trưởng phụ trách văn hóa nghệ thuật trong 10 năm, mang tư duy người nghệ sĩ vào chính sách. Người bạn đời của ông, NSND Thu Hà, lại là Giáo sư âm nhạc học, Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới và từng làm Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Ở họ, ta thấy một mô hình hiếm: gia đình nghệ sĩ gạo cội gắn liền với trục quyền lực mềm của văn hóa.
Những người đàn bà sân khấu và 20 cây vàng của tri kỷ
Để hiểu chiều sâu nhân văn của thế hệ nghệ sĩ gạo cội, phải nhắc đến tình bạn gần 50 năm của NSƯT Lê Mai và NSƯT Kim Xuyến. Họ gặp nhau trong Nhà hát Kịch Hà Nội thời bao cấp thiếu thốn, vừa là diễn viên vừa là những bà mẹ trẻ lo bữa cơm và con nhỏ trong những đêm lưu diễn gian nan. Sau cánh gà, Kim Xuyến bồng bế con Lê Mai để bạn bước ra ánh đèn, rồi lặng lẽ trở về đời sống giản dị. Đỉnh điểm của tình nghĩa ấy là khi Kim Xuyến cần nhà mà không đủ tiền, Lê Mai cho mượn 100 triệu đồng, tương đương 20 cây vàng thời đó – số tiền đủ đổi cả một cơ ngơi.
Ỉa tuổi 88 và 81, họ vẫn thường gặp nhau ở quán trà đá đầu phố Phan Đình Phùng, chứ không phải nhà hàng sang trọng. Đó là chi tiết nói nhiều hơn mọi lời ca ngợi: NSƯT Lê Mai và NSƯT Kim Xuyến xem tình bạn và ký ức gian khó là di sản quý hơn vật chất. Kim Xuyến với mức lương hưu 5 triệu đồng/tháng vẫn đi đóng phim, tiểu phẩm, quảng cáo – không phải vì thiếu thốn, mà vì còn nhu cầu được đứng trước máy quay. Mối tri kỷ xuyên thế kỷ này cho thấy một khía cạnh khác của di sản nghệ thuật: không chỉ là tác phẩm, mà là cách nghệ sĩ sống tử tế với nhau.
Công Lý – Trung Hiếu: Từ bạn học thành trụ cột sân khấu phía Bắc
Nhìn vào lớp NSND sinh năm 1973 như Công Lý và Trung Hiếu, ta thấy sự tiếp nối tự nhiên giữa các thế hệ. Ít ai để ý rằng trước khi thành những gương mặt quen thuộc của sân khấu phía Bắc, họ là bạn học cùng khóa khoa Sân khấu, Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội. Khoảng 1992–1993, lãnh đạo Nhà hát Kịch Hà Nội vào trường xem tiểu phẩm để tìm lớp kế cận; Công Lý và Trung Hiếu được chọn về nhà hát từ khi còn là sinh viên năm ba, rồi trở thành diễn viên chính thức ngay sau khi tốt nghiệp.
Những năm đầu, Công Lý chỉ đóng vai quần chúng, vai phụ, thậm chí nhân vật không lời thoại; phải đến vở "Khoảng trống" năm 1997, anh mới có vai dài hơi đầu tiên, diễn cùng các đàn anh đàn chị. Trung Hiếu thì ghi dấu với nhiều vai diễn điển trai kiểu thư sinh. Quan trọng hơn mọi thành tích là việc họ duy trì tình bạn thân thiết suốt hơn ba thập kỷ, từ giảng đường đến nhà hát, từ vai diễn nhỏ đến danh hiệu NSND. Trong họ, ta thấy một dạng di sản khác: tinh thần đồng môn, đồng nghiệp, đi lên cùng nhau thay vì cạnh tranh triệt hạ.
