Những NSƯT gạo cội Việt Nam và vai trò hai mặt: người giữ lửa, người truyền nghề
Những NSƯT gạo cội Việt Nam là lớp nghệ sĩ kỳ cựu gắn bó trọn đời với sân khấu và âm nhạc truyền thống, vừa bảo tồn di sản văn hóa dân gian, vừa trực tiếp truyền dạy thế hệ trẻ bằng chính kinh nghiệm, tuổi đời và những mất mát đã trải qua trong nghề, trở thành chiếc cầu nối sống động giữa ký ức cộng đồng và tương lai của nghệ thuật biểu diễn truyền thống. Vai trò ấy không trung tính; đó là lựa chọn đầy ý thức giữa việc lặng lẽ an dưỡng tuổi già hay tiếp tục đứng mũi chịu sào cho một nền nghệ thuật đang chật vật tìm chỗ đứng. Nhìn vào câu chuyện của các nữ nghệ sĩ như Lê Mai, Kim Xuyến, Kim Phương hay nghệ nhân Kiều Thị Mách, ta thấy rõ: di sản không tự tồn tại, nó sống hay chết phụ thuộc vào trách nhiệm và sự quyết liệt của những con người đã đi gần hết hành trình nghề.
Tình tri kỷ xuyên gần 50 năm: di sản không chỉ nằm trên sân khấu
Câu chuyện về NSƯT Lê Mai và NSƯT Kim Xuyến cho thấy di sản nghệ thuật truyền thống được nâng đỡ bởi một thứ tình cảm rất đời: tình tri kỷ không vụ lợi. Hơn nửa thế kỷ trước, trong thời bao cấp thiếu thốn, hai người vừa làm mẹ trẻ, vừa bám trụ sân khấu, cùng chia nhau những đêm lưu diễn lẫn nỗi lo con nhỏ. Khi NSƯT Kim Xuyến chưa có nhà, gom góp không đủ tiền, Lê Mai đã cho mượn 100 triệu đồng, tương đương 20 cây vàng thời ấy — con số có thể đổi cả một cơ ngơi. Đó không chỉ là ân tình cá nhân mà còn cho thấy cách thế hệ nghệ sĩ đi trước chọn đứng cạnh nhau để trụ vững với nghề. Ở tuổi "xưa nay hiếm" — Lê Mai 88, Kim Xuyến 81 — họ vẫn xuất hiện, kể lại ký ức, làm chứng nhân sống cho một thời mà sân khấu là nơi người ta gửi cả sinh kế lẫn nhân phẩm. Di sản văn hóa dân gian, nếu tách khỏi những mối ràng buộc người-người như thế, sẽ trở nên khô cứng trong bảo tàng.
NSƯT Kim Phương: nỗi lo cải lương thiếu sân khấu và nghệ sĩ già thiếu chỗ dựa
Âm nhạc truyền thống cải lương đang ở thế khó: khán giả phân tán, thị trường giải trí bùng nổ, trong khi sân khấu cho lớp trẻ lại thiếu nghiêm trọng. NSƯT Kim Phương, người từng là gương mặt quen thuộc của sân khấu cải lương trước khi ghi dấu ở phim ảnh, vẫn quay lại làm giám khảo và hỗ trợ dàn dựng, huấn luyện thí sinh tại "Chuông vàng Vọng cổ" – đúng nghĩa một nghệ sĩ truyền dạy thế hệ trẻ. Ở tuổi 73, bà cho biết mình may mắn có đời sống ổn định, nhưng không giấu được nỗi buồn khi nhiều nghệ sĩ cải lương lão thành chật vật kiếm sống, thậm chí phải vào viện dưỡng lão hoặc sống cô đơn những năm tháng cuối đời. Theo bà, cải lương chỉ có thể tiếp tục tồn tại và phát triển nếu chính những người trong nghề cùng dồn sức làm nghề tử tế, đầu tư cho những vở lớn, đồng thời giúp lớp trẻ rèn cả giọng lẫn diễn xuất, bởi "nếu dẫn được vở mà thấy dễ thì đó không còn là cải lương nữa".
Nghệ nhân Kiều Thị Mách và tiếng trống quân Phúc Lâm: âm thanh hay hơi thở cộng đồng?
Nếu cải lương là bộ mặt của âm nhạc truyền thống cải lương đô thị, thì trống quân Phúc Lâm là nhịp sống nông thôn vẫn âm thầm vang lên bên bờ ruộng lúa. Hơn 30 năm, Nghệ nhân Ưu tú Kiều Thị Mách ở thôn Phúc Lâm, Đại Xuyên, Hà Nội đã miệt mài sưu tầm, phục dựng và truyền dạy làn điệu dân gian quê hương. Theo bà, trống quân nơi đây hình thành từ đời sống lao động của nông dân, lời hát có chữ "thời" kết hợp nhịp trống tạo âm hưởng riêng, chứa cách ứng xử, tình cảm, quan niệm sống của người quê. Có giai đoạn sau chiến tranh, tiếng trống gần như biến mất khỏi đời sống cộng đồng, chỉ còn trong vài lễ hội. Không chịu để ký ức ấy mất đi, bà cùng chồng và một số người tâm huyết đi từng nhà, gặp người cao tuổi, ghi chép lại hơn 50 lời hát cổ và sáng tác mới để phục vụ sinh hoạt, biểu diễn. Chính bà thừa nhận: "Trống quân Phúc Lâm không chỉ là âm thanh, mà là nhịp sống, là hơi thở của làng quê" — một định nghĩa cho thấy di sản văn hóa dân gian thực chất là đời sống thường nhật, chứ không phải tiết mục diễn cho xong.
Từ người giữ kho ký ức đến người gieo mầm: trách nhiệm kế tiếp của thế hệ trẻ
Những gương mặt như NSƯT Kim Phương hay nghệ nhân Kiều Thị Mách cho thấy vai trò kép của nghệ sĩ lão thành: họ vừa là người giữ kho ký ức, vừa là người đi gõ cửa từng nhà để tìm người kế tục. Kim Phương nhiều mùa tham gia chương trình "Chuông vàng" để hỗ trợ dàn dựng, huấn luyện thí sinh trẻ, kiên trì góp sân khấu và kinh nghiệm cho lớp kế cận. Bà không chỉ khuyên họ phải luyện giọng, mà còn nhấn mạnh việc trau dồi khả năng diễn xuất để có nghề vững. Ở Phúc Lâm, bà Mách và các nghệ nhân trong câu lạc bộ hát trống quân đến từng gia đình vận động học sinh tham gia sinh hoạt, rồi đem trống quân vào trường học qua biểu diễn, giao lưu, giới thiệu nguồn gốc và giá trị di sản trong các hoạt động ngoại khóa. Câu lạc bộ hát trống quân Phúc Lâm được thành lập với 18 thành viên và di sản này đã được công nhận cấp thành phố; Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đang lập hồ sơ trình để đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong năm 2026. Kiều Thị Mách nói thẳng: điều bà trăn trở nhất là mong Nhà nước sớm công nhận để có thêm điều kiện bảo tồn và phát huy giá trị cha ông. Nhưng dù có danh hiệu hay không, những người trẻ hôm nay mới là câu trả lời cuối cùng: họ có bước lên sân khấu, ngồi bên trống quân, học một câu vọng cổ hay không.
