Công nghệ có tiềm năng, nhưng cần con đường đến ruộng đồng
Chỉnh sửa gen là công nghệ tạo ra những thay đổi di truyền có chủ đích trong hệ gen của sinh vật, giúp nhà nghiên cứu phát triển đặc tính mong muốn mà không nhất thiết đưa DNA ngoại lai vào sản phẩm cuối cùng. Với nông nghiệp, vấn đề không còn là công nghệ có triển vọng hay không, mà là liệu giống mới có thể đi qua quy trình đánh giá minh bạch để đến với người sản xuất hay không. Ngày 3/11 tại Quy Nhơn, Vụ Khoa học công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành cùng Viện Sinh học tổ chức hội thảo về ứng dụng chỉnh sửa gen trong cây trồng, thủy sản và khung pháp lý. Sự kiện trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế Frontiers in Genome Engineering 2026 quy tụ hơn 100 đại biểu từ cơ quan quản lý, giới nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức trong, ngoài nước. Quy mô tham dự cho thấy nhu cầu đối thoại đã vượt khỏi phạm vi phòng thí nghiệm.
Khung quản lý đã có nền móng, nhưng còn thiếu chặng cuối
Việt Nam đã bước đầu thiết lập cơ chế quản lý sinh vật chỉnh sửa gen. Luật số 146/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, phân biệt sinh vật biến đổi gen với sinh vật chỉnh sửa gen; Nghị định số 43/2026/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa các quy định liên quan. Pháp luật về đa dạng sinh học cũng tạo cơ chế để tổ chức, cá nhân tự xác định sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai và báo cáo cơ quan quản lý. Đó là bước tiến cần thiết, nhưng chưa đủ để đưa giống cây trồng ra sản xuất. Sau khâu tự xác định và báo cáo, hướng dẫn về khảo nghiệm, công nhận và lưu hành giống chỉnh sửa gen vẫn cần rõ hơn trong hệ thống pháp luật chuyên ngành. Khoảng trống này khiến nhà nghiên cứu và doanh nghiệp khó dự đoán hồ sơ, tiêu chí cũng như trình tự cần đáp ứng. Một cơ chế chỉ xác định sản phẩm thuộc nhóm nào mà chưa chỉ rõ lối đi tiếp theo có nguy cơ biến tiến bộ pháp lý thành điểm dừng hành chính.
Đánh giá theo đặc tính, quản lý theo mức độ rủi ro
CRISPR/Cas cho phép tạo thay đổi di truyền có chủ đích để nghiên cứu tính trạng mong muốn và phát triển giống theo mục tiêu. Ứng dụng tiềm năng gồm tăng khả năng kháng bệnh, chịu hạn, chịu mặn và thích ứng với nhiệt độ cao; đồng thời cải thiện năng suất, dinh dưỡng, thời gian bảo quản và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Những đặc tính ấy có ý nghĩa trực tiếp với nông dân và chuỗi cung ứng trong bối cảnh khí hậu gây sức ép ngày càng rõ lên sản xuất. Vì vậy, quy định không nên đánh đồng mọi sản phẩm chỉ theo phương pháp tạo ra chúng. Kinh nghiệm được nêu tại hội thảo cho thấy nhiều nước chú trọng đặc tính sản phẩm cuối cùng, trong đó có việc xác định sản phẩm có DNA ngoại lai hay không và liệu đặc điểm đó có thể xuất hiện qua lai tạo thông thường. Cách tiếp cận dựa trên bằng chứng và rủi ro cụ thể sẽ hợp lý hơn: vừa bảo đảm an toàn sinh học, vừa tránh đặt gánh nặng không tương xứng lên những sản phẩm có mức độ rủi ro khác nhau.
Rõ thủ tục để nghiên cứu không mắc kẹt trước ngưỡng ứng dụng
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, hay sandbox, cho một số cây trồng chỉnh sửa gen để báo cáo và trình Chính phủ xem xét. Đây là hướng đi đáng chú ý, nhưng thử nghiệm chỉ phát huy tác dụng nếu tiêu chí lựa chọn, yêu cầu an toàn, thời hạn đánh giá và lộ trình sau thử nghiệm được công khai. Nếu không, sandbox có thể trở thành một thủ tục bổ sung thay vì cầu nối đến khảo nghiệm và công nhận giống. Khung quản lý tốt cần trả lời cụ thể: ai có quyền tự xác định sản phẩm, cần dữ liệu nào để phân loại rủi ro, cơ quan nào thẩm định và kết quả được dùng ra sao trong các bước chuyên ngành. Quy định minh bạch, có thể dự đoán và cập nhật theo tiến bộ khoa học sẽ giúp cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp quyết định đầu tư, hợp tác và chuyển giao công nghệ. Quan trọng hơn, nó tạo điều kiện để giống có lợi ích thực tiễn được đánh giá đúng mức trước khi đến với đồng ruộng.
Kết luận: hoàn thiện luật để mở lối ứng dụng có trách nhiệm
Hội thảo chuyên ngành không chỉ cho thấy sự quan tâm đến chỉnh sửa gen, mà còn phơi bày yêu cầu cấp thiết: khung pháp lý phải nối được quản lý sinh vật với quy trình khảo nghiệm, công nhận và lưu hành giống. Trong khi Việt Nam xác định khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực phát triển nông nghiệp, biến đổi khí hậu càng làm tăng nhu cầu về giống thích ứng, năng suất và chất lượng. Kết luận nên rõ ràng: không cần chọn giữa an toàn và đổi mới. Cần đánh giá từng sản phẩm dựa trên đặc tính và mức độ rủi ro, đồng thời quy định nhất quán các bước từ nghiên cứu đến ứng dụng. Khi nhà khoa học và doanh nghiệp biết phải chứng minh điều gì, cơ quan quản lý có tiêu chí thẩm định rõ, còn người sản xuất được tiếp cận giống đã qua đánh giá, công nghệ mới mới có cơ hội đóng góp thực chất cho nông nghiệp.
