Công nghệ mở ra cơ hội, luật lệ phải tạo được đường đi
Chỉnh sửa gen là phương pháp tạo ra những thay đổi di truyền có chủ đích trong sinh vật, giúp phát triển đặc tính mong muốn mà không nhất thiết đưa DNA ngoại lai vào sản phẩm cuối cùng. Với nông nghiệp, đây không còn là câu chuyện của phòng thí nghiệm: công nghệ có thể hỗ trợ giống kháng bệnh, chịu hạn, mặn và nhiệt độ cao, đồng thời cải thiện năng suất, dinh dưỡng và hiệu quả sử dụng tài nguyên. CRISPR/Cas mở ra khả năng tác động chính xác hơn, nhưng tiềm năng chỉ có ý nghĩa khi quy trình đánh giá và đưa giống vào sản xuất đủ minh bạch. Việt Nam đã bắt đầu xây dựng nền tảng quản lý, song phần hướng dẫn để biến kết quả nghiên cứu thành giống được khảo nghiệm, công nhận và lưu hành vẫn chưa theo kịp bước tiến khoa học.
Ngày 3/11 tại Quy Nhơn, Vụ Khoa học công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành cùng Viện Sinh học tổ chức hội thảo về ứng dụng chỉnh sửa gen trong cây trồng, thủy sản và đối thoại khung pháp lý. Sự kiện thuộc khuôn khổ Hội nghị quốc tế Frontiers in Genome Engineering 2026, thu hút hơn 100 đại biểu từ cơ quan quản lý, giới nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức trong nước, quốc tế. Quy mô và thành phần tham dự cho thấy công nghệ nông nghiệp này đã bước vào cuộc thảo luận chính sách, không còn giới hạn trong cộng đồng khoa học.
Đã có nền tảng quản lý, nhưng còn thiếu hướng dẫn thực thi
Bước tiến đáng kể là Việt Nam đã phân biệt sinh vật biến đổi gen với sinh vật chỉnh sửa gen trong luật, đồng thời thiết lập cơ chế để tổ chức, cá nhân tự xác định sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai và báo cáo với cơ quan quản lý. Luật số 146/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, sau đó Nghị định số 43/2026/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa một số quy định liên quan. Đây là nền móng cần thiết: quản lý theo đặc tính sản phẩm có thể tránh áp dụng máy móc cùng một quy trình cho những sản phẩm có mức độ rủi ro khác nhau.
Nhưng tự xác định và báo cáo mới chỉ là cửa đầu. Các bước khảo nghiệm, công nhận và lưu hành giống cây trồng chỉnh sửa gen vẫn cần được hướng dẫn rõ hơn trong pháp luật chuyên ngành. Nếu nhà nghiên cứu và doanh nghiệp không biết hồ sơ nào cần nộp, tiêu chí đánh giá ra sao, hay thời hạn xử lý thế nào, công nghệ sẽ mắc kẹt giữa nghiên cứu và sản xuất. Khung pháp lý tốt không có nghĩa là nới lỏng kiểm soát; nó phải giúp xác định rủi ro dựa trên thay đổi di truyền, vật liệu ngoại lai, tính trạng biểu hiện và mục đích sử dụng, đồng thời cho người làm giống một lộ trình dự đoán được.
Từ hội thảo đến thử nghiệm có kiểm soát
Hội thảo cho thấy hướng ứng dụng đang được thúc đẩy ở cả cây trồng lẫn thủy sản, trong bối cảnh biến đổi khí hậu gây sức ép ngày càng rõ lên sản xuất. Lúa, cà phê và chuối là những cây trồng chủ lực được nêu như các đối tượng có tiềm năng ứng dụng. Những giống mới có thể giúp nông dân giảm thiệt hại do dịch bệnh và thời tiết cực đoan; người tiêu dùng cũng có thể hưởng lợi từ chất lượng dinh dưỡng hoặc thời gian bảo quản tốt hơn. Tuy nhiên, lợi ích ấy phải đi cùng đánh giá an toàn sinh học có cơ sở khoa học, thay vì lời hứa về công nghệ.
Theo TS. Nguyễn Văn Long, Bộ đang nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho một số cây trồng tạo ra bằng chỉnh sửa gen để báo cáo, trình Chính phủ xem xét. Đây là bước tiếp theo đáng chú ý, nhưng sandbox chỉ phát huy tác dụng nếu có tiêu chí lựa chọn sản phẩm, cách giám sát và phương án công bố kết quả rõ ràng. Kinh nghiệm quốc tế được chia sẻ tại hội thảo cho thấy nhiều nơi đánh giá đặc tính sản phẩm cuối cùng, bao gồm việc có hay không DNA ngoại lai, thay vì chỉ dựa vào phương pháp tạo ra nó. Việt Nam nên tham khảo cách tiếp cận này, đồng thời bảo đảm quy trình phù hợp với điều kiện sản xuất và năng lực quản lý trong nước.
Cần biến tiến bộ khoa học thành quy trình có thể tin cậy
Điều cần hoàn thiện không chỉ là thêm quy định, mà là nối liền các khâu từ tự xác định, báo cáo đến khảo nghiệm, công nhận và lưu hành. Cơ quan quản lý cần công bố tiêu chí đánh giá rủi ro theo từng trường hợp, yêu cầu hồ sơ tương xứng với đặc tính sản phẩm và tạo cơ chế phối hợp giữa lĩnh vực đa dạng sinh học với pháp luật chuyên ngành về giống. Minh bạch từ đầu sẽ giúp nhà khoa học biết cần chứng minh điều gì, doanh nghiệp chủ động kế hoạch phát triển, còn người sản xuất và người tiêu dùng có cơ sở để tin tưởng.
Chỉnh sửa gen không tự động đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối, cũng không nên mặc nhiên bị đối xử như mọi sinh vật biến đổi gen. Chính sách cần tránh cả hai cực đoan: buông lỏng đánh giá hoặc dựng quy trình khiến sản phẩm có ích không thể đến ruộng đồng. Việt Nam đã có bước khởi đầu về quản lý sinh vật chỉnh sửa gen; giờ đây, việc cấp thiết là làm rõ đường đi pháp lý cho giống. Nếu quy định theo kịp bằng chứng khoa học và có thể thực hiện trên thực tế, công nghệ mới mới trở thành công cụ phục vụ nông nghiệp thích ứng khí hậu, thay vì chỉ dừng ở những trình bày tại hội thảo.
