Bệnh dại: án tử gần 100% nhưng không phải là định mệnh
Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm gây viêm não cấp do vi rút dại lây từ động vật sang người qua vết cắn, cào hoặc tiếp xúc với nước bọt, và một khi đã xuất hiện triệu chứng thì gần như luôn dẫn đến tử vong, nhưng lại hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu xử trí vết thương đúng và tiêm phòng sau phơi nhiễm kịp thời. Ngày 26/9, tại phường Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk), ngành y tế phối hợp với các bộ, ngành và địa phương tổ chức Lễ mít tinh và diễn tập liên ngành phòng, chống bệnh dại cấp quốc gia, hưởng ứng Ngày Thế giới phòng, chống bệnh dại. Sự kiện không chỉ mang tính truyền thông mà là lời cảnh báo: bệnh dại tử vong cao không phải vì y học bất lực, mà vì chúng ta vẫn chậm trễ trong phòng ngừa bệnh dại, từ xử trí ban đầu tới tiêm phòng sau phơi nhiễm.
Những con số tử vong và tiêm phòng sau phơi nhiễm: gánh nặng không thể coi thường
Nếu chỉ nhìn số ca bệnh dại tử vong, nhiều người dễ nghĩ đây là vấn đề hiếm gặp. Nhưng dữ liệu cho thấy một bức tranh nặng nề hơn nhiều. Năm 2025, cả nước ghi nhận 77 trường hợp tử vong do bệnh dại; trong 9 tháng năm 2026 đã có thêm 55 người mất mạng sau những lần phơi nhiễm “hoàn toàn có thể phòng tránh”. Trên thế giới, khoảng 59.000 người tử vong mỗi năm vì bệnh dại, trong đó khoảng 40% là trẻ dưới 15 tuổi. Quan trọng hơn, riêng năm 2025, hơn 1 triệu người ở Việt Nam phải tiêm phòng sau phơi nhiễm, gần gấp đôi những năm đầu thập niên 2020. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Chi phí mua vắc-xin phòng dại và huyết thanh kháng dại trong năm 2025 vượt 2.000 tỷ đồng, gấp 3 lần so với giai đoạn 2017-2021”. Những con số này cho thấy cuộc chiến phòng ngừa bệnh dại đang tiêu tốn nguồn lực khổng lồ, nhưng vẫn chưa bảo vệ được tất cả người phơi nhiễm.
Chiến lược phòng ngừa bệnh dại: kiểm soát nguồn lây và tiêm phòng sau phơi nhiễm
Điểm cốt lõi của phòng ngừa bệnh dại là không để người phơi nhiễm trượt khỏi “cửa sổ vàng” bảo vệ. Ngành y tế thừa nhận: bệnh dại gần như chắc chắn dẫn đến tử vong khi đã phát triệu chứng, nhưng tử vong hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu người bị phơi nhiễm được xử trí đúng và tiêm phòng sau phơi nhiễm kịp thời. Điều này biến phác đồ tiêm phòng sau phơi nhiễm thành biện pháp cứu sống hiệu quả nhất, miễn là được triển khai sớm. Song, chỉ tập trung vào người là chưa đủ. Muốn đạt mục tiêu không tử vong, Việt Nam phải đồng thời kiểm soát nguồn lây dại trên đàn chó, mèo và bảo vệ kịp thời người phơi nhiễm. Kiểm soát nguồn lây dại, tiêm phòng cho vật nuôi, cùng với tiêm phòng sau phơi nhiễm cho người, chính là hai trụ cột không thể tách rời trong chiến lược Một sức khỏe.
Phác đồ sau phơi nhiễm: từ vết cắn đến mũi tiêm đầu tiên
Vấn đề không phải là thiếu vắc-xin, mà là thiếu hành động đúng lúc. Nhiều trường hợp bệnh dại tử vong ở Việt Nam liên quan đến việc không tiêm vắc-xin, tiêm muộn, xử trí vết thương không đúng hoặc dùng phương pháp điều trị chưa được khoa học chứng minh. Trong khi đó, hướng dẫn lại rất rõ ràng: vết thương phải được rửa kỹ ngay bằng xà phòng và nước; người phơi nhiễm phải đến cơ sở y tế để được tư vấn và tiêm phòng sau phơi nhiễm; tuyệt đối không dùng các biện pháp dân gian thay thế vắc-xin. Phác đồ tiêm phòng sau phơi nhiễm – kết hợp vắc-xin phòng dại và huyết thanh kháng dại khi cần thiết – là lá chắn hiệu quả nhất, đặc biệt ở những giờ đầu sau phơi nhiễm. Việc mở rộng điểm tiêm, bảo đảm người dân miền núi, vùng sâu, vùng xa tiếp cận dịch vụ dự phòng sau phơi nhiễm không phải là “tiện ích y tế” mà là yếu tố sống còn.
Mục tiêu không tử vong 2030: tham vọng nhưng khả thi nếu dám thay đổi
Mục tiêu không tử vong 2030 không phải khẩu hiệu lý tưởng, mà là đích đến hoàn toàn khả thi nếu chúng ta thừa nhận một sự thật: bệnh dại tử vong là thất bại của hệ thống phòng ngừa, không phải của điều trị. Ngành y tế đã nhấn mạnh mục tiêu đến năm 2030 không còn người tử vong do bệnh dại lây truyền từ chó, mèo. Để đạt được, không thể “chờ người bị cắn mới phòng bệnh”, mà phải chủ động kiểm soát nguồn lây dại bằng quản lý và tiêm phòng đàn chó, mèo, đồng thời đảm bảo mọi trường hợp phơi nhiễm được xử trí và tiêm phòng sau phơi nhiễm kịp thời. Kế hoạch phối hợp giữa ngành y tế, nông nghiệp và thú y từ trung ương tới địa phương trong giám sát, chia sẻ thông tin, xử lý ổ dịch và truyền thông nguy cơ cho thấy cách tiếp cận Một sức khỏe đã được định hình rõ. Câu hỏi còn lại là: chúng ta có dám coi mỗi ca tử vong vì bệnh dại là một lỗi hệ thống để sửa ngay, thay vì một bi kịch cá nhân để thương xót rồi quên?
