Bệnh có thể khởi phát âm thầm rồi chuyển nặng nhanh
Bệnh não mô cầu xâm lấn là tình trạng vi khuẩn Neisseria meningitidis vượt qua niêm mạc, xâm nhập vào máu hoặc dịch não tủy và gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết hoặc cả hai. Đây không phải căn bệnh có thể chờ tự khỏi: diễn tiến tối cấp có thể đe dọa tính mạng trong vài giờ, kể cả ở người khỏe mạnh không có bệnh nền hay yếu tố nguy cơ rõ ràng. Vi khuẩn có thể cư trú ở vùng mũi họng của người lành mà không gây triệu chứng, nhưng khi xâm nhập sâu, hậu quả có thể rất nghiêm trọng. Bởi vậy, điều cần nhớ không phải là tự chẩn đoán, mà là nhận ra sức khỏe đang xấu đi nhanh và tìm trợ giúp y tế ngay.
Tác nhân là vi khuẩn Neisseria meningitidis, còn gọi là meningococcus; dưới kính hiển vi, chúng có dạng song cầu khuẩn giống hai hạt cà phê áp vào nhau. Vi khuẩn lây từ người sang người qua dịch tiết đường hô hấp, nguy cơ tăng khi tiếp xúc gần hoặc kéo dài với người mang vi khuẩn hay người mắc bệnh.
Triệu chứng ban đầu dễ bị xem là cúm
Các triệu chứng não mô cầu lúc đầu có thể chỉ là sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, mệt mỏi, buồn nôn hoặc nôn — những biểu hiện cũng thường gặp trong nhiễm virus và cúm mùa. Sự giống nhau này khiến việc chờ một dấu hiệu “điển hình” trở nên nguy hiểm. Điểm đáng lo là bệnh xâm lấn có thể tiến triển nhanh, gây tổn thương nhiều cơ quan và đe dọa tính mạng nếu điều trị chậm. Không nên dựa vào một triệu chứng riêng lẻ để phân biệt; hãy chú ý đến mức độ đau, trạng thái tỉnh táo, dấu hiệu trên da và tốc độ thay đổi toàn trạng.
Sốt kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ, khó đánh thức, phản ứng chậm, co giật, thở nhanh hoặc tay chân lạnh đều cần được xem là dấu hiệu cảnh báo. Các chấm hay mảng xuất huyết tím không mất khi ấn cũng đòi hỏi xử trí khẩn cấp. Ban xuất huyết sẫm màu, có dấu hiệu hoại tử có thể xuất hiện khi nhiễm khuẩn huyết tiến triển. Nếu người bệnh xấu đi nhanh, đừng tự điều trị tại nhà hay chờ đủ triệu chứng: hãy đến cơ sở cấp cứu ngay hoặc gọi cấp cứu khi tình trạng nặng.
Lây qua tiếp xúc gần: ai cũng cần để ý
Người mang vi khuẩn không triệu chứng vẫn có thể truyền bệnh. Sống chung nhà, ở cùng phòng, sinh hoạt lâu trong môi trường tập thể, hôn hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết miệng họng đều có thể làm tăng nguy cơ phơi nhiễm. Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người trẻ cần được quan tâm vì hoạt động học tập, giao tiếp và sinh hoạt tại ký túc xá, trường nội trú hay doanh trại tạo thêm cơ hội tiếp xúc gần. Tuy vậy, đừng cho rằng chỉ người thuộc nhóm nguy cơ mới mắc: bệnh vẫn có thể xảy ra ở người khỏe mạnh.
Nếu trong nhà hoặc nhóm tiếp xúc có ca bệnh, người sống cùng nhà, bạn cùng phòng và người tiếp xúc gần hay trực tiếp với dịch tiết đường hô hấp nên được nhân viên y tế đánh giá nguy cơ phơi nhiễm. Không tự ý dùng kháng sinh; trong một số tình huống, nhân viên y tế có thể chỉ định kháng sinh dự phòng cho người tiếp xúc gần. Xử trí đúng sau phơi nhiễm quan trọng hơn việc tự suy đoán rằng mình đã an toàn vì chưa có triệu chứng.
Phòng bệnh bằng vaccine, vệ sinh và hành động đúng
Tiêm vaccine là cách chủ động phòng bệnh não mô cầu; gia đình nên rà soát tiền sử tiêm và hỏi cơ sở tiêm chủng để được đánh giá nguy cơ, tư vấn loại vaccine phù hợp. Vaccine không thay thế việc theo dõi sức khỏe hay xử trí phơi nhiễm, nhưng là bước phòng ngừa quan trọng. Thực hành vệ sinh cá nhân cũng giúp giảm nguy cơ lây truyền: rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, súc miệng và họng bằng dung dịch phù hợp, đeo khẩu trang ở nơi công cộng hoặc trên phương tiện giao thông công cộng, đồng thời hạn chế tiếp xúc với người mắc bệnh.
Phòng ngừa hiệu quả không nằm ở một biện pháp đơn lẻ: hãy kết hợp tiêm chủng, vệ sinh và hỏi nhân viên y tế khi có tiếp xúc gần với ca bệnh. Nếu xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, nhất là tỉnh táo giảm, đau đầu dữ dội, cứng gáy, co giật hoặc ban xuất huyết, ưu tiên cấp cứu thay vì chờ xem bệnh có tự lui hay không. Với bệnh có thể chuyển nặng trong vài giờ, hành động sớm là ranh giới thiết thực nhất giữa cảnh giác và chậm trễ.
